Denizli’de Çivit Mavisiyle Boyanmış 4.000 Yıllık Tekstiller Bulundu

Tunç Çağı Anadolu’sunda çivit mavisiyle boyanmış tekstiller ve tek iğneli örgünün en erken kanıtları keşfedildi.

Koç Üniversitesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü’nden Doç. Dr. Çiğdem Maner’in liderlik ettiği araştırma ekibi, Beycesultan Höyük’te Anadolu’daki Tunç Çağı zanaatkârlığına dair anlayışımızı yeniden şekillendiren dikkat çekici tekstil parçaları ortaya çıkardı.

Antiquity dergisinde yayımlanan çalışma, bölgede daha önce bilinmeyen gelişmiş bir tek iğneli örgü tekniğinin yanı sıra çivit/indigo ile boyanmış tekstillerin şimdiye kadarki en erken kanıtlarını sunuyor.

(İlgili: Denizli’de 3.600 Yıllık Tekstil Parçaları Bulundu)

Keşif, Denizli’nin kuzeybatısında, Çivril’deki Beycesultan Höyük yerleşiminde 2016–2018 kazı sezonlarında bulunan, iki ayrı yanmış tekstil parçasından geldi. Bölgedeki toprak nemi genellikle kumaşın uzun süre korunmasını engelliyor. Üstelik alanın önceki kazılarında, yangınla ciddi biçimde zarar görmüş Tunç Çağı yapıları ortaya çıkarılmış ve organik malzemelere dair çok az iz bulunabilmişti. Bu parçalar, yaklaşık 4.000 yıl öncesinin tekstil üretimine açılan nadir bir pencere sunuyor.

Nålbinding’in Anadolu’daki en eski kanıtı

Yaklaşık MÖ 1.915 ila 1.745’e tarihlenen ve Orta Tunç Çağı olarak da bilinen döneme ait ilk parça, zemine yapışık halde bulundu. Gelişmiş mikroskobik ve kromatografik analizler, parçanın nålbinding adı verilen bir teknikle üretildiğini gösterdi. Tek iğneli örgü olarak da anılan bu yöntemde kumaş, bir tezgâhta dokunmak yerine, ipliğin tek bir iğneyle ilmek ilmek geçirilmesi yoluyla oluşturuluyor. Bu bulgu, Anadolu’da ya da daha geniş anlamda Yakın Doğu’da şimdiye dek saptanmış ilk nålbinding örneği olma niteliği taşıyor.

Dahası, kenevir kumaşın çivit otu kaynaklı indigo/çivit mavisi ile boyandığı belirlendi. Bu da onu Tunç Çağı Anadolu’sunda keşfedilmiş en eski mavi boyalı tekstil haline getiriyor.

Atölye bağlamı ve elit bağlantıları

Yaklaşık MÖ 1.700 ila 1.595 gibi biraz daha geç bir döneme, muhtemelen Eski Hitit Dönemi’ne tarihlenen ikinci parça ise kenevirden yapılmış, düz bezayağı (plain tabby) dokuma bir tekstil. Her iki tekstil de, çevresinde ağırşaklar, tezgâh ağırlıkları, iğneler ve zanaata ait diğer araçların bulunduğu, tekstil atölyesi olarak işlev görmüş gibi duran mekânlarda ele geçirildi.

Bu bulguların önemi yalnızca teknik başarıyla sınırlı değil. Tunç Çağı Mezopotamyası’na ve Hitit İmparatorluğu’na ait çiviyazılı metinler, mavi yün ve mavi giysileri krallar ve elitler tarafından giyilen lüks eşyalar olarak anıyor. Bunlar çoğu zaman hükümdarlar arasında değerli hediyeler şeklinde el değiştiriyordu. Elit statü ile ilişkilendirilen mavi tekstiller, firavun Tutankamon’un mezarı gibi Mısır mezarlarında ve Minos saraylarının fresklerinde de görülüyor.

Beycesultan’da bu kadar sofistike tekstillerin bulunması, yerleşimin yalnızca gündelik kumaş ve giysiler üretmediğini; aynı zamanda elitlere yönelik lüks tekstiller ve süslemeler de imal ettiğini düşündürüyor.

Bulgular üretim hakkında ne söylüyor?

Önceki kazılarda, farklı ağırlık ve boyutlarda onlarca ağırşak ve tezgâh ağırlığının bulunmuş olması; yoğun bir dokumacılık etkinliğine ve farklı iplik kalınlıkları ile kumaş niteliklerine yönelik uzmanlaşmış üretime işaret ediyordu. Çivit mavisiyle boyanmış tekstilin üzerinde bulunan disk biçimli taş ağırlık ve yakınındaki, muhtemelen bir dokuma tezgâhına ait kazık delikleri, Tunç Çağı’nda muhtemelen çok değerli sayılan tekstilleri üreten zanaatkârların bir tekstil atölyesinde çalışırken bıraktığı oldukça canlı bir sahne sunuyor.

Beycesultan’daki bu keşif, Tunç Çağı Anadolu’sundaki teknolojik kapasite ve yenilik anlayışımıza yeni kanıtlar ekliyor. Ayrıca eski zanaatkârların bitkisel lifler, boya maddelerinin kimyası, gelişmiş tekstil teknikleri ve lüks giysi üretimi konusunda son derece sofistike bir bilgi birikimine sahip olduğunu gösteriyor.

Koç Üniversitesi. 10 Şubat 2026.

Makale: Maner, Ç., Abay, E., Karadağ, R., & Torgan Güzel, E. (2025). Untwisting Beycesultan Höyük: the earliest evidence for nålbinding and indigo-dyed textiles in Anatolia. Antiquity, 99(403), 118–134.