Şempanzeler Androidlerden Esneme Kapabiliyor

Yapılan çalışma, bir şempanze grubunun cansız bir android modelden esneme kaptığını ve ardından dinlenmeye geçtiğini saptadı.

Londra Üniversitesi tarafından yürütülen yeni bir araştırma, şempanzelerin (Pan troglodytes) insan yüz ifadelerini taklit eden bir androidden esneme “kapabildiğini” ortaya koydu.

Scientific Reports dergisinde yayımlanan çalışma; şempanzelerin, bir android tarafından yapılan esnemeye tepki olarak sadece esnemekle kalmayıp aynı zamanda yere uzandıklarını da gösteriyor. Bu ilgi çekici bulgu, esnemenin basit bir otomatik refleksten ziyade, topluluk içinde dinlenmeye geçilmesi gerektiğini bildiren bir işaret (uyaran) görevi görebileceğini düşündürüyor.

Araştırmacılara göre bu sonuçlar, ilk kez cansız bir model aracılığıyla “bulaşıcı esneme” görüldüğünü kanıtlıyor. Ayrıca çalışma, bu davranışın şekillenmesinde sosyal faktörlerin ne kadar belirleyici olduğunu da vurguluyor.

Bir hayvanın esnediğini görmenin bireyde benzer bir tepkiyi tetiklemesi olarak tanımlanan bulaşıcı esneme, öncelikle memelilerde ve bazı balık türlerinde gözlemleniyor. Esnemenin ve bu bulaşıcılığın evrimsel kökenleri henüz tam olarak aydınlatılamamış olsa da, insanlar dahil bazı türlerin diğer canlılardan esneme “kapabildiği” biliniyor.

Şempanzelerin bu konudaki tepkilerini ölçmek isteyen Dr. Ramiro Joly-Mascheroni, Profesör Beatriz Calvo-Merino ve Profesör Tina Forster liderliğindeki ekip; İspanya’daki Fundació Mona Primat Barınağı’nda yaşayan, yaşları 10 ile 33 arasında değişen 14 yetişkin şempanze üzerinde bir deney tasarladı. Deneyde, yüz ifadelerini simüle edebilen bir android kafa kullanıldı.

Android kafa; her biri 10 saniye süren “esneme”, “ağız açma” (esneme benzeri bir hareket) ve “nötr” olmak üzere üç farklı yüz ifadesi sergiledi. Şempanzeler, androidin “esneme” hareketine, beklendiği üzere bulaşıcı bir esnemeyle karşılık verdi.

Yetişkin şempanzeler, androidin sergilediği farklı yüz ifadelerine bağlı olarak kademeli bir şekilde tepki verdiler. En yüksek bulaşıcılık, androidin ağzını tamamen açtığı gerçek esneme durumunda görüldü; ağzın kısmen açıldığı durumda bu tepki azaldı, ağzın kapalı olduğu nötr durumda ise hiçbir bulaşma gözlenmedi. Daha da dikkat çekici olanı, şempanzelerin sadece esneme koşulu sağlandığında, yere uzanmadan önce yatak malzemelerini titizlikle bir araya toplamasıydı.

Başyazar Dr. Joly-Mascheroni’ye göre, çalışma, şempanzelerin biyolojik olmayan cansız bir ajan olan ve esniyormuş gibi görünen insansı bir android tarafından tetiklendiğinde bile bu davranışı sergilediğini kanıtlıyor. “Esnemenin temel işlevleri hala tam olarak bilinmese de, bu eylemin evrimsel açıdan köklü ve sözsüz bir iletişim rolü olabilir. Esnemenin bulaşıcı doğası, insanların ve hayvanların sosyal etkileşim ve iletişim yollarını nasıl geliştirdiğini anlamamıza yardımcı olabilir.”

Profesör Calvo-Merino ise primatların yapay ajanlara verdiği tepkileri incelemenin, insan ötesindeki sosyal biliş ve etkileşim mekanizmalarını anlamada kritik bir rol oynadığını belirtiyor. Bu tür disiplinlerarası çalışmalar, psikoloji, robotik ve zooloji gibi farklı alanların bir araya gelerek ortak bir bilimsel zemin oluşturmasını sağlıyor.

Araştırmacılar, bu tepkinin arkasındaki mekanizmaların tam olarak netleşmesi için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor. Gelecek araştırmalar, robotlar veya yapay varlıklar tarafından sergilenen diğer eylemlerin de hayvanlar üzerinde benzer bir etkisi olup olmadığını ve bu sürecin insanlardaki tepkilerle ne kadar örtüştüğünü inceleyecek.

Londra Üniversitesi City’s St. George. 5 Haziran 2025.

Makale: Joly-Mascheroni, R., Forster, B., Llorente, M., vd. (2025). Chimpanzees yawn when observing an android yawn. Scientific Reports, 15, 18002.