Yılbaşı Ağaçları Neden Var? Geleneğin İlginç Tarihi

Estonya’dan Antarktika’ya kadar bir zamanlar pagan olan bu sembol, zaman içinde birçok farklı biçime büründü.

Aralık 1848’de bir illüstrasyon, Kraliçe Victoria, Prens Albert ve çocuklarını bir Noel ağacına bakarken tasvir ediyor. C: Getty

Bir düşünürsek, Noel Ağaçları biraz farklı bir gelenektir. Her Aralık ayında dünyanın çeşitli bölgelerindeki insanlar en yakın ormana giderler, bir ağacı keserler, evlerine sürüklerler, onu ışıklar, süslemeler ve allı pullu eşyalar ile süslerler ve sonra Ocak ayında kaldırımın kenarına bırakırlar.

Ancak, pagan kış gündönümü kutlamalarının bir parçası olarak eski zamanlardan beri yaprak dökmeyen dallar, mevsimsel dekorların vazgeçilmezi olmuştur. Sydney Üniversitesi’nde dini araştırmalar profesörü Carole Cusack, ‘’Kış ortası festivallerindeki yaprak dökmeyen dallar, antik dünyadan beri gelenekseldi. Yaşamın ve ışığın ölüm ve karanlığa karşı zaferini simgeliyor.’’ diyor. 

(Geçmişten Günümüze 10 Farklı Kış Gündönümü Kutlaması)

Bu pagan geleneklerinin bizim bildiğimiz şekillerde ‘gelenek’ haline dönüşmesi tam olarak nerede ve ne zaman oldu bilinmiyor. Birkaç ülke Noel ağacının doğum yeri olduklarını iddia ediyor ve bunların ne anlama geldiğini açıklamaya çalışan rakip mitolojileri var. Ancak Noel ağaçları dünyanın dört bir yanında görünürken kökenleri, bol miktarda yaprak dökmeyen ormanlara sahip olan bölgelere, özellikle de kuzey Avrupa’ya kadar izlenir. İşte Noel ağacının nasıl modern bir ikona dönüştüğüne ve yeni geleneklere nasıl ilham verdiğine bir bakalım.

Rockefeller Center Noel Ağacı, New York’ta ışıldıyor. 23 metre uzunluğundaki Norveç ladini, 50.000’den fazla LED ışıkla aydınlatılıyor. C: Diane Bondareff

Kuzey Avrupa’dan karşıt iddialar

Letonya ve Estonya, ilk Noel ağacına ev sahipliği yaptıklarını iddia ediyorlar. Letonya, Noel ağacı geleneklerini, Kara Kafalar Evi olarak adlandırılan bir tüccar loncasının şehrin içinden bir ağaç taşıdığı, süslediği ve daha sonra yaktığı 1510 yılına kadar izler. Bu arada Estonya, 1441’de başkenti Tallinn’de aynı lonca tarafından düzenlenen benzer bir festivalin kanıtı olduğunu söyleyerek bu iddialara karşı çıkıyor. 

Tarihçiler her iki iddiaya da şüphe düşürdüler. Riga’daki Letonya Milli Kütüphanesi’nden Gustavs Strenga, 2016’da New York Times’a loncanın şenliklerinin Noel ile ilgisi olmadığını söyledi. Ancak bu, iki ülkeyi övünme hakları için savaşmaktan alıkoymadı. 

Almanya’da yılbaşı ağacının kökeni

Bunun yerine Cusack, bildiğimiz şekliyle Noel ağacının 16. yüzyılda Alsas bölgesinde doğmuş olma ihtimalinin daha yüksek olduğunu söylüyor. (Şimdi Fransa’nın bir parçası olan bölge, o zamanlar Alman toprağı olarak kabul ediliyordu.) Tarihsel kayıtlar, 1539’da Strasbourg Katedrali’nde bir Noel ağacının dikildiğini ve bu geleneğin bölge genelinde o kadar popüler hale geldiğini ve Freiburg şehrinin 1554’te Noel için ağaç kesmeyi yasaklandığını gösteriyor. 

Sözlü gelenekler, ağacın anlamı için bir dizi farklı açıklama sunuyor. Bazıları, Adem ve Havva hakkında bir ortaçağ oyununda yer alan Cennet Bahçesi’nin bir sembolü olan cennet ağacından ilham alındığını öne sürüyor. Diğerleri, Noel ağacının Noel piramitlerinden, yaprak dökmeyen ağaç dalları ile süslenmiş ahşap yapılardan ve dini figürlerden evrimleştiğine inanıyor. Cusack bu teorilerin herhangi bir özü olduğuna inanmıyor; bunun yerine, ‘’Noel ağacının Hıristiyanlık bağlamında dini açıdan tarafsız olması amaçlanmıştı.’’ diyor. 

Letonya’nın Riga kentindeki Aziz Petrus kilisesinin önündeki Noel Ağacı.

Yine de, gelenek Alman aileleri arasında devam etti ve yıllar içinde yavaş yavaş bugün bildiğimiz haline dönüştü. Cusack, Protestan reformcu Martin Luther’in yukarıda parıldayan yıldızlarla birlikte bir gece yürüyüşünün ardından Noel ağacına ilk ışık veren -1882’de icat edilen bugünün elektrik lambaları yerine mumlarla-  kişi olarak anıldığını söylüyor. Alman göçmenler, başka ülkelere yerleştikten sonra bu gelenekleri yanlarında götürdüler. Cusack, 18. yüzyılda Noel ağaçlarının tüm Avrupa’da görüldüğünü söylüyor. 

Birleşik Krallık’ta ağaçlar moda oluyor

18. yüzyılın ortalarında Kral III. George ile evlenen bir Alman düklüğünün prensesi Kraliçe Charlotte’ın ilk Noel ağacını kraliyet ailesine tanıttığı düşünülüyor. Ancak Noel ağaçlarını bugün oldukları mevsim simgesi konumuna getiren başka bir İngiliz kraliçesiydi. 

1848’de Kraliçe Victoria ve eşi Prens Albert; Illustrated London New süslenmiş bir Noel ağacının etrafında toplanan ailelerinin bir resmini yayınladığında, dünyanın dört bir yanındaki kraliyet ailelerinin gözlemcilerinin hayal güçlerini ele geçirdiler. Kraliçe Victoria, zamanının trend ve moda belirleyicisiydi ve bu nedenle gelenek tüm dünyaya yayıldı. 

Şimdi Londra’daki en ünlü Noel ağacı, her kış Trafalgar Meydanı’nı aydınlatan ağaçtır. Bu ağacın kendine ait zengin bir küresel tarihi vardır; 1947’de Norveç, Nazi işgalinden sonra İngiltere’ye sığındığında, II. Dünya Savaşı sırasındaki müttefikliği için bir şükran göstergesi olarak İngiltere’ye her yıl bir Noel ağacı verme geleneğini başlattı. 

ABD’de ağaç süsleme törenleri

Almanya’nın Noel ağacı geleneği de muhtemelen ABD’ye 18. yüzyılın sonlarında, Hessian birliklerinin Devrim Savaşı’nda savaşmak için İngilizlere katıldığı zaman geldi. Devam eden yıllarda, Alman göçmenler de geleneği ABD’ye getirdiler. Tarihçi Penne Restad, zamanla geleneğin diğer Amerikalılar için bir hayranlık noktası haline geldiğini söylüyor.

Amerikalı aileler, Philadelphia merkezli Godey’s Lady’s Book dergisinin Illustrated London News’teki kraliyet ailesinin Noel sahnesini yeniden yayınlaması ile 1850’den sonra Noel ağacını daha yaygın bir şekilde benimsedi. Ancak dergi, Victoria’nın tacını ve Albert’in kraliyet kuşağını bir Amerikan ailesinin versiyonuna dönüştürmek için birkaç değişiklik yaptı. 

Ulusal Noel Ağacı, Washington DC’deki Beyaz Saray’ın güneyinde Elips’te ışıldıyor.

Bugün, ABD’de sevilen iki Noel ağacının ışıklandırılması, ülkede tatil sezonunun başlaması için bir ritüelin parçası haline geldi. 1923’te Başkan Calvin Coolidge, Ulusal Noel Ağacının ışıklandırılmasını denetledi, on yıl sonra 1933’te New York City, o zamandan beri turistler ve New Yorklular için her tatil sezonunda mutlaka görülmesi gereken bir yer haline gelen Rockefeller Center’daki ilk Noel ağacının ışıklarını yaktı. Her iki ağaç da, II. Dünya Savaşı sırasındaki karartma kısıtlamaları nedeni ile karanlığa gömüldükleri 1940’lardaki birkaç yıl dışında, o zamandan beri her yıl aydınlatılıyor. 

Rusya’daki yılbaşı ağaçları

Noel ağaçları uzun zamandır Rusya’da bir gelenek olmuştur. Yine de bu günlerde her Aralık ayında Kremlin’in Katedral Meydanı’nı aydınlatan parlak renklerle dekore edilmiş ağaçlar Noel için değil. Bu ağaçlar, (Yolka da denebilir) Rus Devrimi’nin ardından Noel ağaçlarının yasaklanmasından doğan bir gelenek. 

1920’lerde yeni kurulan Sovyet hükümeti, Noel gibi ‘burjuva’ gelenekleri olarak gördüğü şeyden başlayarak, dine karşı bir kampanya başlattı. Noel ağaçları ve diğer gelenekler yasaklandığında, laik rejim vatandaşları bunun yerine Yeni Yılı kutlamaya teşvik etmeye başladı. 

Ancak 1935’e gelindiğinde, Sovyet liderliği ağaç konusunda fikrini değiştirdi. Kıdemli bir Sovyet yetkilisi olan Pavel Postyshev, ailelerinin Yeni Yıl Günü’nü ‘’çok renkli ışıklarla parlayan köknar ağaçları’’ ile kutladıklarını öne süren bir gazete makalesi yayınladı. Ancak Noel, 1990’larda Sovyetler Birliği’nin çöküşü ile Rusya’ya dönerken, Yeni Yıl Ağacı o zamandan beri bir gelenek olarak kaldı. 

Antarktika’da hurda metalden noel ağacı

Syntagma Meydanı, Atina, Yunanistan. Noel zamanıda ışıklarla süslenmiş bir gemi.

Güney Kutbu’nda ağaç bulunmamasına rağmen Antarktika bile Noel ağacı geleneklerini gösterdi. 1946’da ABD Donanması’nın Antarktika’ya yaptığı keşif gezisindeki mürettebat üyeleri, Kanada’daki bir ladin ağacını direklerine bağlayarak Noel’i denizde kutladılar. Yarım yüzyıldan fazla bir süre sonra, ABD-Amundsen-Scott Güney Kutbu İstasyonu’ndaki araştırmacılar, hurda metalden özel süslemelerle tamamlanmış bir Noel ağacı yarattı.

Gelenek kısa bir süre devam etse de –demir işçileri her yıl yeni süslemeler ekleyerek- Ulusal Bilim Vakfı hurda metal ağacının artık Antarktika araştırma istasyonundaki Noel kutlamalarının bir parçası olmadığını söylüyor. 

Yunanistan’ın Noel gemileri

Yunanistan’daki insanlar bir zamanlar ülkenin koruyucu azizi ve denizcilerin koruyucusu Aziz Nikolaos’un onuruna ağaç yerine Noel tekneleri süslediler.

Aileler, denizdeki yaşamdan hoş bir dönüşü sembolize etmek için evlerinin içine sadece küçük ahşap tekneler koymakla kalmaz, aynı zamanda Selanik gibi şehirlerin meydanlarında tekneler süslenir. Ancak günümüzde Noel teknesi, Noel ağacı tarafından gölgede kaldı. Ancak bu tür tekneler hala bazı ada topluluklarında görülebilir. 

Katalonya’da bir Noel geleneği olan Tio de Nadal, İspanya’nın Barselona kentinde bir Noel pazarında satışta bekliyor.

İskandinavya’da ağaç yağmalama

17. yüzyıldan beri İskandinav aileleri, Noel ağaçlarını tatlılar için atmadan önce yağmalamak için bir bayram günü ayırdılar. 13 Ocak’ta kutlanan Aziz Knut Günü, adını 11. yüzyılda hüküm süren Kral Canute’den almıştı. Noel döneminin 12 gün sürdüğü diğer ülkelerden farklı olarak, özellikle İsveç’te kutlanan tatil, Noel’in 20. ve son günü olarak kabul edilir. 

Aziz Knut Günü’nü kutlamak için aileler Noel ağaçlarına çocukların baskın yapması için kurabiye ve diğer ikramlar asarlar. Bir aile ağacını süslemesini bitirdiğinde, insanlar törenle kapıdan dışarı çıkarken şarkı söylerler. (Norveç’te ağaçlar kesilir ve şömineye atılır.) 

İsveçliler Noel süslerini daha önce kaldırmaya başladıkça St. Knut Günü gelenekleri azaldı, ancak İsveçli halk bilimci Bengt af Klintberg 2015’te TT haber ajansına geleneğin ülkenin geleneksel şiir ve tekerlemelerinde yaşayacağını söyledi. 

Katalonya’nın kaka günlükleri

Ağaçlar ile ilişkili bir gelenek olan Katalonya’daki Tió de Nadal, ailelerin Noel’e giden haftalarda evlerine getirdikleri boyalı yüzü olan içi boş bir kütüktür. Çocukların Tió de Nadal’ı bir battaniyeye sararak ve geceleri yiyecek ve suyu dışarıda bırakarak ona bakmaları beklenir. Sonra Noel Günü, arka ucundan delikten hediyeleri dışkılaması için kütüğü sopalarla döverler. 

NPR’ye göre, bu alışılmadık gelenek, insanların kışın ısınmak için ağaç gövdelerini ateşe verdiği pagan bir ritüelden evrimleşmiş olabilir. Ama kütük neden hediyeleri dışarı atmak zorunda? Cusack, bunun Katalan Doğuş sahnelerinde dışkılayan bir köylü figürü olan Caganer’la ilgili olabileceğini söylüyor.

Ancak bu Katalan ritüelinin gerçek kökenleri gizemini koruyor ve diğer Noel ağacı ilimleri gibi zamanla kaybolabilir. 


National Geographic. 18 Aralık 2020.

Yorumlar
İstanbul Üniversitesi Tarihöncesi Arkeolojisi mezunu. Aynı okulda Tarihöncesi Arkeolojisi bölümünde yüksek lisans yapıyor.

You must be logged in to post a comment Login