Neandertallerin Sıradışı Alet Çantası: Gergedan Dişinden Aletler

Yeni bir araştırma, Neandertaller tarafından toplanan gergedan dişlerinin Paleolitik alet çantasının önemli bir parçası olduğunu kanıtlıyor.

Yeni bir araştırma, İspanya’dan Çin’e kadar uzanan geniş bir coğrafyada Neandertaller tarafından toplanan gergedan dişlerinin, sanılandan çok daha işlevsel bir amaca hizmet ettiğini ortaya koyuyor. Öyle görünüyor ki Neandertal taş ustaları, özellikle yaşlı gergedanların dişlerini alet yapımında kullanmak üzere özenle seçmişlerdi.

Paleolitik dönemin sert koşullarında hayatta kalmak, kaynakları en verimli şekilde kullanmayı, yani hiçbir şeyi boşa harcamamayı gerektiriyordu. Batı Avrupa’nın gergedan avcısı Neandertal toplulukları için bu verimlilik, avın sadece etinden ve derisinden değil, dişlerinden de faydalanmak anlamına geliyordu.

Aslında gergedan dişleri, bazı araştırmacılar tarafından alet üretimi için ideal bir malzeme olarak görülüyor. Dişlerin geniş mine yüzeyleri ve darbelere karşı yüksek dirençli yapıları, onları çakmaktaşını şekillendirirken kullanılan yöntemlere benzer şekilde işlenmeye uygun hale getiriyor.

(İlgili: Neandertal Bebekleri Modern İnsanlara Kıyasla Devasa Boyuttaydı)

Fransa’daki La Caune de l’Arago ve Çin’deki Panxian Dadong gibi dünyanın dört bir yanındaki Neandertal sahalarında gergedan dişi birikintileri bulunmuş olsa da, bu kaynağın tam olarak nasıl kullanıldığı uzun süre tartışma konusu oldu.

Konuyu derinlemesine inceleyen uzmanlar, İspanya ve Fransa’daki 12 farklı Neandertal yerleşim yerinden gelen kalıntıları inceledi. Bunlar arasından İspanya’daki El Castillo ve Fransa’daki Pech-de-l’Azé II yerleşkeleri, alet kullanımıyla tutarlı izler taşıyan diş koleksiyonlarıyla öne çıktı.

Araştırmacılar, her iki sahada da büyük memeli kemiklerinin işlendiği bilinen Orta Paleolitik katmanlarından, soyu tükenmiş iki gergedan türüne ait toplam 281 dişi mercek altına aldı.

Analizler sonucunda, dişlerin tamamında tekrarlayan çentikler, pullanmış yüzeyler ve kullanım kaynaklı kırık ve kayma izleri saptandı. Paris’teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nde bulunan diğer tarihöncesi gergedan dişlerinde bu tip desenlere rastlanmaması, bu işaretlerin doğal süreçlerle değil, insan müdahalesiyle oluştuğunu kanıtlıyor.

Bulguları doğrulamak isteyen ekip, Fransa’daki üç hayvanat bahçesinden elde ettikleri modern gergedan dişleri üzerinde kendi yontma deneylerini gerçekleştirdi. Diş minesinin doğrudan yonga çıkarmak (keskin parçalar üretmek) için uygun olmadığı görüldü; ancak bu dişlerin, taş aletlere son şeklini vermek için kullanılan düzelticiler, yumuşak çekiçler ve örsler olarak mükemmel işlev gördüğü saptandı.

Deneyler sırasında modern mine üzerinde oluşan izlerin, El Castillo ve Pech-de-l’Azé II’deki eski örneklerle birebir örtüştüğü görüldü. Arkeolojik deneyler sonucunda dişlerde oluşan pullanma, çukurlaşma ve kırık morfolojisinin, antik buluntu topluluklarındaki izlerle aynı karakteri taşıdığı belgelendi.

Dikkat çekici bir diğer bulgu ise Neandertallerin çoğunlukla yaşlı gergedanların dişlerini tercih etmiş olması. Bu durum, yaşlı gergedanların diş yüzeylerinin daha düzleşmiş olması nedeniyle alet kullanımına daha yatkın olmasından kaynaklanabilir. Diğer bir ihtimal ise yaşlanan hayvanların doğada daha kolay birer av hedefi olmaları.

Araştırmacılara göre, elde edilen veriler, El Castillo ve Pech-de-l’Azé II yerleşkelerindeki gergedan dişlerinin, Neandertal alet takımının ayrılmaz bir parçası olan yumuşak çekiç ve örsler olarak kullanıldığına işaret ediyor.

Bu bulgu, Neandertallerin çevresel kaynakları değerlendirme becerisi ve adaptasyon yeteneğine dair bilgilerimize bir yenisini daha ekliyor. Yakın zamanda yapılan başka bir çalışma da bu bu soyu tükenmiş homininlerin benzer amaçlar için at dişlerinden de faydalandığını ortaya koymuştu.

IFL Science. 15 Nisan 2026.

Makale: Sanz-Royo, A., Marín, J., Vettese, D., Uzunidis, A., Mathias, C., Pleurdeau, D., … & Daujeard, C. (2026). Elucidating the use of rhinoceros teeth by Neanderthals: Between experiments and the fossil record. Journal of Human Evolution, 214, 103829.