Avrupa’da 10.000 Yıllık Cinsiyete Dayalı Beslenme Eşitsizliği

10.000 yıllık iskelet analizleri, eski Avrupa toplumlarında beslenme alışkanlıklarının cinsiyete dayalı eşitsizliğini ortaya koyuyor.

Besleyici gıdalara erişim, insanlığın tarihsel başarısının temel taşlarından biri olsa da, bu erişim hiçbir zaman herkes için eşit olmadı. Sanayi öncesi Avrupa toplumlarında et, sadece besleyici bir öğe değil, aynı zamanda sosyal statünün en belirgin sembollerinden biriydi.

Peki, geçmişteki insanların tabağında tam olarak ne olduğunu nasıl anlıyoruz? Arkeoloji dünyası bu soruyu yanıtlamak için kemik kolajenindeki karbon ve nitrojen izotop oranlarına başvuruyor.

Kemiklerdeki beslenme izleri

İnsan kemiklerinden elde edilen izotop verileri, bireyin yaşamı boyunca tükettiği gıdalar hakkında biyokimyasal kanıtlar sunar.

Nitrojen izotop oranları, bir kişinin ne kadar hayvansal protein, yani et tükettiğini doğrudan yansıtır. Karbon izotop oranları ise tüketilen bitki türlerini (özellikle düşük statülü darı gibi C4 fotosentez yolunu kullanan bitkileri) ve deniz ürünlerinin beslenmedeki payını ortaya koyar.

(İlgili: 7.000 Yıl Önce Cinsiyet: Bir Kadın Neden Erkek gibi Gömüldü?)

Ancak bu izotop değerlerini farklı bölgeler arasında doğrudan karşılaştırmak her zaman kolay değil. Gübre kullanımı, değişen iklim koşulları veya kronik yetersiz beslenme gibi faktörler, elde edilen ham verilerin yorumlanmasını zorlaştırabilir.

İstatistiki bir çözüm: Desiller arası oran

PNAS Nexus dergisinde yayımlanan yeni bir çalışmada araştırmacılar, bu çevresel değişkenlerin yarattığı kısıtlamaları aşmak için desiller arası oran yöntemini kullandılar. Bu yöntem, yerel izotop değerlerinin kendisine odaklanmak yerine, toplumdaki en yüksek %10’luk dilim ile en düşük %10’luk dilim arasındaki uçurumu ölçüyor.

Araştırmacılar bu metodolojiyi kullanarak, 10.000 yıllık geniş bir zaman dilimini kapsayan, Avrupa’daki 673 farklı alandan 12.281 yetişkin bireye ait verileri incelediler. Çalışma, kadın ve erkek bireylerin hayvansal protein ile darı ve/veya deniz ürünleri tüketimindeki farklılıklarını mercek altına aldı.

10.000 yıllık süreklilik: Erkek egemen et tüketimi

Araştırmanın sonuçları, Avrupa tarihinin neredeyse tüm evrelerinde et tüketiminin en yüksek olduğu dilimlerde kalıcı bir erkek baskınlığı olduğunu gösteriyor. İlginç bir bulgu olarak; ilk tarım toplumları (Neolitik dönem), hayvansal protein erişiminde belirgin cinsiyet eşitsizlikleri sergilese de, tüm çağlar arasında “en eşitlikçi” dönem olarak öne çıkıyor.

Araştırmacılara göre Avrupa’da son 10.000 yıl boyunca hayvansal proteine erişimde görülen bu kalıcı eşitsizlik; gıda tabuları, kozmolojik inançlar, kadınların protein ihtiyaçlarına dair yanlış algılar veya erkeklerin besin ihtiyaçlarını önceliklendiren sosyal normlardan kaynaklanıyor olabilir.

PNAX Nexus. 7 Nisan 2026.

Makale: Colleter, R., Jaouen, K., Garcia, D., et al. (2026). Dietary inequality marker reveals 10,000 years of gender and cultural disparity in Europe. PNAS Nexus, 5(4), pgag033.