İnsan Zekasının Kökenini Kuyruksuz Maymunlar Açıklayabilir

Bilim insanları, kuyruksuz maymun bilişini inceleyen dev bir arşivle insan zekası evriminin karşılaştırmalı analizini yapmayı mümkün kılıyor.

Stirling Üniversitesi ve Max Planck Enstitüsü araştırmacıları tarafından yürütülen öncü bir proje, dünyanın en kapsamlı “kuyruksuz maymun bilişsel veri setini” bir araya getirerek insan zekasının evrimsel kökenlerine dair ufuk açıcı bir kapı araladı.

Büyük kuyruksuz maymunların bilişsel yapılarını; yani düşünme, öğrenme ve dünyayı algılama süreçlerini incelemek, insanın bilişsel yeteneklerinin temellerini kavramak adına hayati bir öneme sahip. Ancak bu alandaki çalışmalar, genellikle denek sayısının azlığı ve verilere erişim kısıtlılığı gibi teknik engellere takılıyordu.

Bugün gelinen noktada, 100’e yakın farklı kurumdan araştırmacı, insan zekasının nasıl evrimleştiğine dair bilimsel kavrayışımızı derinleştirmek amacıyla Max Planck Enstitüsü EVApeCognition Veri Setinin oluşturulmasına katkı sağladı.

“EVApeCognition: An 18-year dataset of great ape cognition” başlıklı çalışma Scientific Data dergisinde yayımlanırken, verilere erişim için özel bir GitHub deposu da tüm bilim dünyasının kullanımına açıldı.

(İlgili: İnsan Evriminin Temel İtici Gücü Duygusal Zekamız mıydı?)

Stirling Üniversitesi Doğa Bilimleri Fakültesi’nden psikolog Dr. Alejandro Sanchez-Amaro, 150 farklı yayından elde edilen 262 deneysel veri setini birleştiren bu devasa açık erişim arşivinin geliştirilmesine öncülük etti. Söz konusu arşiv, kuyruksuz maymunların bilişsel yetenekleri ve davranışları üzerine hazırlanmış dünyanın en geniş kapsamlı koleksiyonu olma niteliğini taşıyor.

Dr. Sanchez-Amaro; çalışma alanında, araştırma başına düşen maymun katılımının genellikle sınırlı olduğunu; bu sebeple çoğu araştırmanın oldukça spesifik sorulara odaklandığını ve nispeten dar kapsamlı veri setleri ürettiğini belirtiyor.

Dr. Sanchez-Amaro’ya göre; 80’den fazla bireyin dahil olduğu, 150’yi aşkın çalışmayı kapsayan ve uzun bir zaman dilimine yayılan açık erişimli bir veri seti oluşturmak, karşılaştırmalı psikoloji dünyasında pek rastlanmayan bir durum.

Dr. Sanchez-Amaro, “Bu veri setinin; psikoloji, biyoloji ve insan evrimi gibi disiplinlerde hem araştırma hem de eğitim materyali olarak kullanılmasını öngörüyoruz. Verilerimizi paylaşan ve bu yapıyı gelecekteki kullanımlar için standartlaştırmamıza yardımcı olan 100’den fazla yazarın iş birliği, bu çalışmanın benzersiz değerinin en somut kanıtı” diye belirtiyor.

Hominidae ailesinin birer üyesi olan biz insanlar, diğer büyük maymunlarla yakın bir evrimsel geçmişi paylaşıyoruz. Şempanzeler ve bonobolar, yaklaşık altı milyon yıl önce ortak bir atadan ayrıldığımız, yaşayan en yakın canlı akrabalarımız.

Hazırlanan bu yeni kaynak, 2001 ile 2020 yılları arasında Wolfgang Köhler Primat Araştırma Merkezi çatısı altında yayımlanan çalışmaları tek bir potada eritiyor. Bu sayede araştırmacılar; büyük maymunların zihin yapılarının nasıl geliştiğini, bilişsel yeteneklerinin nasıl organize olduğunu ve bireysel farklılıkları daha önce görülmemiş bir ölçekte analiz edebilecek.

Veri setinin yayımlanma süreci, Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü ve Leipzig Hayvanat Bahçesi tarafından ortaklaşa kurulan merkezin 25. yıl dönümüyle anlamlı bir tesadüf oluşturuyor.

Projenin baş araştırmacısı ve Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü direktörü Dr. Daniel Haun, “Bu veri setinin bilim dünyası için taşıdığı önem; ölçeğinde, erişilebilirliğinde ve sürekliliğinde yatıyor” diyor.

Haun’a göre; “Çok sayıda küçük ölçekli çalışmayı bütüncül ve standart bir kaynakta birleştiren EVApeCognition, daha önce yanıtlanması güç olan kapsamlı bilişsel sorular için sağlam bir temel atıyor. Aynı zamanda insan zekasının evrimsel kökenlerine dair karşılaştırmalı araştırmaları da güçlendiriyor.

Yayımlanmadan evvel titiz bir denetimden geçirilen ve standart hale getirilen verilerin, diğer kurumlara da benzer pratikleri benimsemeleri ve daha güçlü bir ortak anlayış geliştirmeleri için ilham kaynağı olması hedefleniyor.

Dr. Sanchez-Amaro son olarak şunları ekliyor: “Eğitimcilerin ve akademisyenlerin, veri setimizi doğa bilimleri kapsamındaki çeşitli projelerde aktif olarak kullanabilmelerini temenni ediyoruz. Bu kaynak ayrıca araştırmacıların uzun vadeli eğilimleri takip etmelerine ve tekil çalışmalarla yanıtlanması mümkün olmayan gelişimsel soruların peşine düşmelerine imkan tanıyacak.”

Stirling Üniversitesi. 25 Nisan 2026.

Makale: Sánchez-Amaro, A., Ebel van Wijk, S. J., Molenaar, C., vd. (2026). EVApeCognition: An 18-year dataset of great ape cognition. Scientific Data.