Sulawesi Adasında Başka Bir Tür Birlikte Yaşamış Olabiliriz

Sulawesi’deki derin mağara kazıları, soyu tükenmiş insanlarla bizim aynı zamanda aynı bölgede yaşadığımızı gösterebilir.

Endonezya’nın Sulawesi Adası’nda Homo sapiens ile arkaik ve bugün soyu tükenmiş bir erken insan türü, 65.000 yıldan daha uzun süre önce bir arada yaşamış olabilir mi?

Güney Sulawesi’deki Maros–Pangkep karst bölgesinde yer alan, kireçtaşı bir mağara olan Leang Bulu Bettue’de birkaç kazı sezonu yürüten uluslararası bir arkeolog ekibinin gündeme getirdiği soru tam da bu.

Eğer bu bilmece, türümüzün zaman çizelgesinin başka bir insan türününkiyle gerçekten örtüştüğünü doğrularsa, peki bu iki grup karşılaşıp etkileşime girmiş olabilir mi?

PLOS ONE dergisinde yayımlanan yeni çalışmanın sonuçları, mağarada günümüzdeki zemin seviyesinin en az sekiz metre altına uzanan derin bir arkeolojik birikim dizisini ortaya koyuyor ve bu katmanlar, Sulawesi’ye kendi türümüz gelmeden çok daha önceye ait insan faaliyet izlerini koruyor.

(İlgili: Denisovalılar Sulawesi Adası’nda İnsanlarla Melezleşmiş)

Bu yeni keşifler, ekibin yakın zamanda yayımladığı ve arkaik homininlerin Sulawesi’de en az 1,04 milyon yıl öncesinden itibaren yaşadığını gösteren çalışmanın üzerine inşa ediliyor. Buna karşılık, modern insanların (Homo sapiens) adaya, Avustralya’nın ilk kez insanlar tarafından iskân edilmesinden (yaklaşık 65.000 yıl önce) bir süre önce ulaştığı düşünülüyor.

Griffith Üniversitesi İnsan Evrimi için Avustralya Araştırma Merkezi’nden Prof. Dr. Adam Brumm’un danışmanlığında çalışmayı yürüten ve makalenin lideri olan, Güney Sulawesi’li arkeolog Griffith Üniversitesi doktora adayı Basran Burhan, “Leang Bulu Bettue’deki kültürel dizinin derinliği ve sürekliliği, bu mağarayı iki insan soyunun zaman içinde örtüşüp örtüşmediğini araştırmak için önemli bir saha konumuna getiriyor” diyor.

2013’ten bu yana yürütülen kazılar, insan iskanına dair olağanüstü derecede uzun ve iyi korunmuş bir kayıt ortaya çıkardı. En derin ve en eski kanıtların ise 132.300 ila 208.400 yıldan daha eski bir döneme uzandığı belirtiliyor.

Bu erken yerleşim evresinin en çarpıcı bulguları arasında, hayvan parçalama izleri ve taş alet üretimine dair kanıtlar bulunuyor. Bu aletlere, “kazma” olarak adlandırılan, ayırt edici ve ağır işlere uygun taş aletler de dahil. Üstelik bunların tümü, türümüz Afrika’dan ayrılmadan çok önceye tarihleniyor.

Prof. Dr. Brumm, “Bu faaliyetler, arkaik bir hominin kültür geleneğini temsil ediyor gibi görünüyor ve bu gelenek Sulawesi’de Geç Pleistosen boyunca varlığını sürdürmüş olabilir. Ancak yaklaşık 40.000 yıl önce, arkeolojik kayıtlar dramatik bir değişime işaret ediyor” diyor.

Daha erken bir iskan evresi, çakıltaşı temelli çekirdek ve yonga teknolojileri ve hayvan kalıntıları topluluğunda Sulawesi’ye özgü cüce sığırların (anoa) baskın olduğu, bunlara ek olarak bugün soyu tükenmiş Asya düz dişli fillerinin de bulunduğu bir tablo, yerini yeni bir kültürel evreye bırakıyor.

Basran, “Bu daha geç evre, farklı bir teknolojik alet seti ile adadaki sanatsal ifade ve sembolik davranışın bilinen en erken kanıtlarını içeriyor. Bunlar modern insanlarla ilişkilendirilen ayırt edici özellikler” diyor.

“Bu iki evre arasındaki belirgin davranış kırılması, Sulawesi’de büyük bir demografik ve kültürel dönüşümü yansıtıyor olabilir. Özellikle de türümüzün yerel çevreye gelişi ve önceki hominin nüfusunun yerini alması.”

Araştırma ekibi, Leang Bulu Bettue’nin, Wallacea’da daha eski insan grupları ile Homo sapiens arasında kronolojik örtüşmeye ve olası etkileşime dair ilk doğrudan arkeolojik kanıtları sağlayabileceğini öne sürüyor.

Bu bulgular, Ada Güneydoğu Asya’daki insan evrimini anlamak için Sulawesi’nin kritik önemini vurguluyor ve farklı insan türlerinin nasıl bir arada yaşadığı, uyum sağladığı ve ardından nasıl ortadan kaybolduğu sorularına dair yeni araştırma yolları açıyor.

Prof. Dr. Brumm, “İşte Sulawesi’de arkeoloji yapmayı bu kadar heyecan verici kılan şey bu. Örneğin Avustralya’daki bir sahada ne kadar derine kazarsanız kazın, türümüz gelmeden önceki bir insan yerleşimine dair kanıt bulamazsınız. Çünkü Avustralya’yı yalnızca Homo sapiens iskan etti. Fakat Sulawesi’de, biz ortaya çıkmadan bir milyon yıl boyunca homininler vardı. Bu yüzden yeterince derine kazarsanız, iki insan türünün yüz yüze gelmiş olabileceği noktaya kadar zamanda geriye gidebilirsiniz” diyor.

Heyecanı artıran bir başka ayrıntı da şu: Ekip, sahadaki kültürel katmanların henüz tabanına ulaşmış değil. Basran, “Leang Bulu Bettue’de şu ana kadar kazdığımız en derin seviyenin altında birkaç metre daha arkeolojik katman bulunuyor olabilir” diyor.

“Dolayısıyla bu sahada yapılacak ek çalışmalar, adadaki erken insan hikayesine bakışımızı değiştirecek yeni keşifler ortaya çıkarabilir.”

Griffith University. 8 Ocak 2026.

Makale: Burhan, B., Hakim, B., Sumantri, I., Suryatman, Saiful, A. M., Oktaviana, A. A., … & Brumm, A. (2025). A near-continuous archaeological record of Pleistocene human occupation at Leang Bulu Bettue, Sulawesi, Indonesia. PLoS One, 20(12), e0337993.