Pirenelerdeki Bir Mağarada 7.000 Yıl Önce Bakır İşlenmiş

Pirene’lerdeki bir mağarada keşfedilen parlak yeşil kaya parçaları, 7.000 yıl önce bakır eritme işleminin yapıldığının kanıtı olabilir.

Arkeologların bulgularına göre Pirenelerde yüksek rakımlı bir bölgede keşfedilen gizemli bir yeşil kaya, tarihöncesi insanların İspanya’da dört binyılı aşkın bir süre boyunca mevsimlik bir yüksek rakım bakır madenciliği kampı işlettiğine işaret ediyor. Mağara, yeşil mineral parçalarından oluşan katmanlar ve bol miktarda odun kömürüyle doluydu. Bu durum insanların nesiller boyunca mevsimlik kampa defalarca geri döndüğünü düşündürüyor.

Arkeologlar mağarayı, İspanya’nın Girona eyaletinde Fransa ile olan dağlık sınır hattı yakınında, yaklaşık 2.235 metre rakımda keşfetti. Araştırmacılar içeride insan kalıntıları, hayvan kemikleri, kırık seramik kaplar ve tarihöncesi ocaklar buldu. Bunların tamamı, insanların mağarayı 4.000 yılı aşkın bir süre boyunca kullandığının kanıtı. Ayrıca mağarada doğal olarak bulunmayan gizemli yeşil kayadan 200’e yakın parça ortaya çıkarıldı.

(İlgili: 3.000 Yıllık Bakır Eritme Atölyesi, Demirin Kökenini Aydınlatıyor)

Yeni yayımlanan çalışmada araştırmacılar, buldukları “göz alıcı” yeşil kayanın eritilerek bakıra dönüştürülebilen bir mineral olan malakit olduğunu öne sürüyor. Malakit mağarada doğal olarak bulunmuyor. Bu da insanların taşı ve bir ısı kaynağını işlemek amacıyla özellikle mağaraya getirdiği anlamına geliyor.

Avrupa’nın tarihöncesi Kalkolitik Çağı yaklaşık MÖ 5.000 ila 2.000 yıllarını kapsıyor. Bu dönemde insanlar, alet, takı ve kap üretmek amacıyla doğal bakır yataklarını işlemeye başladı. Nitekim MÖ 3.300’de öldüğünde yanında bakır balta taşıyan Ötzi’nin Alpler’de bakır açısından zengin mineraller aramak için yolculuk yapmış olabileceğini düşünen uzmanlar da var.

Malakitten bakır çıkarmak görece basit. Bakır-karbonat minerali ısıtıldığında karbondioksit serbest bırakıyor ve yeşil mineral, bakır oksit adı verilen siyah bir tortula dönüşüyor. Bakır oksit daha sonra odun kömürü gibi bir karbon kaynağına maruz bırakılıyor. Bu işlem karbondioksit salarak küçük bir bakır parçacığı bırakıyor.

Arkeologların kazdığı yüksek rakımlı Pirene mağarası, malakit olduğuna inandıkları yeşil mineralden neredeyse 200 parça içeriyordu. Bunların yanı sıra onlarca yanma çukuru, yani insanların büyük olasılıkla minerali işleyerek bakır çıkardığı tarihöncesi ocaklar da bulundu.

“Bu parçaların büyük bölümü ısıl işleme maruz kalmışken, mağaradaki diğer materyaller yanmamış durumda. Bu durum, ateşin işleme sürecinde önemli bir rol oynadığını ve bunun ardında bilinçli bir niyet olduğunu açıkça gösteriyor” diyor çalışmanın ortak yazarı Julia Montes-Landa. “Başka bir deyişle, bunlar kazara yanmamış.”

Çalışmaya göre mağaranın en erken kullanımı MÖ 5.000 ile 4.300 yılları arasında gerçekleşti. Ancak en yoğun kullanım, Kalkolitik Çağ’ın zirvesi olan MÖ 3.600 ile 2.400 arasına denk geliyor.

Arkeologlar, en yoğun kullanım dönemine ait iki kişisel süs eşyası ve insan kalıntısı da buldu. Takılardan biri, tarak kabuğundan (Glycymeris) yapılmış uzun bir kolye ucuydu; diğeri ise kolye olarak takılmak üzere delinmiş bir boz ayı (Ursus arctos) dişiydi. İnsan kalıntıları arasında bir bebek dişi ve bir parmak kemiği yer alıyordu. Araştırmacılar, bunların mağaranın cenaze amaçlı bir depo olarak da kullanılmış olabileceğine işaret ettiğini yazıyor.

“Pirenelerde ilk kez, tekrarlayan faaliyetler ve mağara içindeki mineral kaynaklarının doğrudan işletilmesiyle karakterize edilen, önemli yoğunluktaki tarihöncesi yüksek dağ iskanları belgelendi” diyor çalışmanın birinci yazarı Carlos Tornero.

Araştırmacılar, mağaranın binlerce yıl boyunca bu denli yoğun biçimde kullanılması göz önüne alındığında, alanın ve kaynaklarının bilinmesinin nesiller boyunca aktarılmış olması gerektiğini vurguluyor.

“Bu alan, Pirenelerin tarihöncesi topluluklar için marjinal bir bölge olmadığını; hareketlilik stratejileri ve toprak işletimi içine tam anlamıyla entegre edilmiş bir mekân olduğunu kanıtlıyor” diyor Tornero.

Ekip, kazılarını birkaç yıl daha sürdürmeyi planlıyor. Yeşil kayanın malakit olduğunu yakın gelecekte doğrulamayı hedefliyorlar. Bu doğrulama, binlerce yıl boyunca mağarada gerçekleştirilen işleme faaliyetlerinin nihai amacını daha iyi anlamalarına yardımcı olacak.

Live Science. 5 Mayıs 2026.

Makale: Tornero, C., et al. (2026). Beyond 2,000 meters, first evidence of intense prehistoric occupation in the Pyrenees. Frontiers in Environmental Archaeology.