Roma Britanyasında Mısırlıların Sürme Şişesi Bulundu

İngiltere’nin York kentinde bulunan ve MS 2. yüzyıla ait sıradan görünümlü bir cam şişe, Mısırlıların kullandığı sürme şişesi çıktı.

Eski Mısırlılar çoğu zaman, küçük kaplarda saklanan ve kohl olarak bilinen siyah sürme sürerken betimleniyor. Kohl kapları tipik olarak Mısır ve Sudan (Nubia) genelinde bulunsa da, bu bölgelerin ötesindeki varlığı yalnızca birkaç örnekle sınırlı.

Ancak 40 yılı aşkın bir süre önce, 1983-84’te, İngiltere’nin York kentinde MS 2. yüzyılın sonlarına tarihlenen sıradan görünümlü bir cam şişe gün yüzüne çıkarıldı. Kabın önemi onlarca yıl sonra, Barbican Research Associates’ten Dr. Hillary Cool arşivini düzenlerken cam şişenin Mısır kohl şişelerine olağanüstü bir benzerlik taşıdığını fark ettiğinde anlaşıldı. Bu da onu, Roma Britanyası’nda bugüne dek bulunmuş ilk ve tek kohl şişesi yaptı.

Gizemli bir cam şişe

Cam şişe, York Arkeolojik Vakfı’nın 24-30 Tanner Row’da yürüttüğü kazılar sırasında bulunmuştu. Kazılar, alanın bir zamanlar 2. yüzyılın sonlarında bir çöp döküm alanının parçası olduğunu ortaya koymuştu.

Dr. Cool, “2. yüzyılın sonlarında, lejyon kalesinin nehrin karşısındaki bölge ciddi bir sivil merkez olarak gelişmeye başlıyordu. Burası büyük olasılıkla lejyonun çöplerinin döküldüğü bir yerdi” diyor.

(İlgili: Eski Mısır’daki Sürme Tarifleri Düşünülenden Daha Çeşitliydi)

Cam şişe, kalın ve gümüşi parıltılı ve koyu aşınma lekeleriyle mavi-yeşil renkteydi. Bu da onu diğer Roma-Britanyası cam topluluklarından oldukça farklı kılıyordu. Cam şişenin görünümünün korunma koşullarından kaynaklanması pek olası değil, çünkü diğer cam parçalarının büyük çoğunluğu normal renkteydi.

Dr. Cool, benzer biçimde bunun yalnızca son derece kötü yapılmış bir şişe olma ihtimalini de eledi. Cool, “Başka hiçbir kapta bu düzeyde bir beceriksizlikle karşılaşmadığını” söylüyor.

Şişe ayrıca tipik olarak daha ince duvarlara ve dış biçimini yansıtan bir iç boşluğa sahip diğer Roma şişelerinin çoğundan da farklıydı. Akla yatkın bir açıklama, cam şişenin bir kohl şişesi olması. Çünkü bu döneme tarihlenen Mısır cam üretiminde benzer kaplar biliniyor.

York’ta bir Mısırlı

MS 1. ve 2. yüzyıllarda Mısırlı cam ustaları iki tür şişe üretiyordu. Biri dış biçimini yansıtan bir iç boşluğa sahip, diğeri ise tıpkı York şişesi gibi silindirik bir iç boşluğa sahip. Bu ek biçimler özellikle kohl şişesi olarak işe yarıyordu, çünkü kohl’un saklanmasına ve bir çubukla kolayca alınmasına olanak veriyordu.

Benzer kohl şişeleri Mısır genelinde ele geçti. Bunların arasında Umm Balad (MS 2. yüzyıl) ve Didymoi (MS 90) gibi askeri alanlar da bulunuyor. Ayrıca Fort Wadi Abu Ma’amel gibi çöp döküm alanlarında da bol miktarda kohl şişesi bulundu. Bu alanda MS 2. yüzyıla tarihlenen 36 kohl kabı ele geçirildi.

Dr. Cool, “Bu, Mısır ve Sudan’ın ötesinde geniş çapta ticareti yapılan bir şey değildi. Öyle olsaydı bu kapları çok daha sık ele geçirirdik” diye açıklıyor.

Şişe, küçük boyutu nedeniyle bir parfüm kabı olarak da uygun olmazdı. Bir gezgin tarafından getirilmiş bir hatıra eşyası olması da pek olası değildi. “Eğer Mısır’a giden turistler herhangi bir miktarda kohl sürme almak istemiş olsalardı, oldukça karakteristik olan bu kapları daha sık bulmayı bekleyebilirdik.”

Ticareti, hatıra eşyası olma ihtimalini ya da başka bir madde içermiş olma olasılığını eleyen Dr. Cool, kohl’un coğrafi sınırlılıklarını inceledi ve bu durumun “etnografik çıkarımlar taşıyabileceği” sonucuna vardı.

Kohl neredeyse yalnızca Mısır ve Sudan’da kullanılıyordu. Bu da bu bölgelerin ötesinde ona pek talep olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla kohl, bölgesel bir tercihi yansıtıyordu. Tıpkı Britanya’daki havan tokmaklı makyaj setlerinin bölgesel bir tercihin göstergesi olması ve bu nedenle başka bağlamlarda nadiren bulunması gibi.

Çalışmaya göre York ve çevresindeki Roma-Britanyası bölgeleri o dönemde Mısır’la çeşitli bağlara sahipti. Örneğin komuta subayı Claudius Hieronymianus, York’ta Greko-Mısır tanrısı Serapis adına bir tapınak yaptırmıştı.

Aşağıda, Leicester’da ise arkeologlar Mısır’da konuşlanmış Romalı askerler arasında özellikle tutulan tanrı Anubis’in işlendiği bir fildişi kutu buldu. Aynı alanda Mısır’a dayanan bir tanesi de dahil olmak üzere askeri mühürler ele geçirildi.

Bütün bunlar birlikte ele alındığında, eski Mısır’la birtakım bağlantıların varlığına işaret ediyor. Dr. Cool, York kohl şişesinin ya Mısırlı olan ya da Mısır’da uzun süre vakit geçirip kohl makyajı kullanımı gibi bazı geleneklerini benimsemiş bir asker tarafından kişisel eşyası olarak getirilmiş olabileceğini düşünüyor.

Bu cam şişe için ileride bir çalışma planlanmıyor olsa da diğer Roma dönemi cam şişeleri ve içerikleri üzerinde sürmekte olan araştırmalar, Roma İmparatorluğu’nun sınırlarında yaşayan ve görev yapan insanların kişisel alışkanlıklarına ve kültürel kimliklerine ışık tutabilir.

Bulgu, Roma askerlerinin görünümüne dair önyargılarımızı da gözden geçirmeye davet ediyor: “Ne de olsa sürme sürmek, Roma ordusuyla genellikle ilişkilendirilen bir alışkanlık değil.”

Makale: Cool, H. E. M. (2026). An Egyptian at York? Britannia, 1–11. doi:10.1017/S0068113X26100737