Neden İnsanların Yüzde 90’ı Sağlak?

Bugün insanların yaklaşık yüzde 90’ı sağ elini kullanıyor ve şimdi nihayet bunun nedenini öğrenmiş olabiliriz.

Günümüzde büyük çoğunluğumuzun en çok çalışan eli sağ eli. Şimdi ise araştırmacılar, diğer primat türlerindeki el tercihi oranlarını inceleyerek, tamamen insana özgü iki özelliğimizin, yani dik yürüme yeteneği ve büyük beyin gelişiminin, bu dengesiz tercihin altındaki neden olabileceğini belirledi.

Çalışma yazarları, 41 farklı türe ait 2.025 maymun ve kuyruksuz maymun verisini inceledi. Örümcek maymunlarının ve langur maymunlarının görece yüksek lateralizasyon, yani el tercihi düzeyleri sergilediğini bulurken, bu özelliğin insanlarda diğer herhangi bir primattan çok daha belirgin olduğunu saptadı. Bu anlamda biz, “evrimsel bir uç nokta” oluşturuyoruz. Tek bir ele aşırı bağımlılığımız, diğer maymunlarla olan filogenetik konumumuzla bağdaşmıyor gibi görünüyor.

“Ancak beyin boyutu (endokraniyal hacim) ve intermembral indeks (kollarımızın ve bacaklarımızın göreli uzunluğu) hesaba katıldığında bu uç nokta durumu ortadan kalkıyor. Bu da söz konusu faktörlerin insan el tercihinin ortaya çıkmasında merkezi bir rol oynadığını düşündürüyor” diye yazıyor araştırmacılar.

(İlgili: Neandertaller, Bizim Gibi Çoğunlukla Sağlaktı)

Bacaklarımızın eşsiz uzunluğu, iki ayak üzerinde yürüme yeteneğimizle güçlü biçimde bağlantılı ve ağaçların tepelerinde ilerleyen uzun kollu maymunlardan belirgin biçimde farklılık gösteriyor.

Genel olarak bu bulgular, iki ayak üzerinde yürüme ve beyin büyüklüğünün aşırı lateralizasyonumuzun altında yatıyor olabileceğine işaret ediyor. Çalışma yazarlarına göre “dik bir yürüyüşün benimsenmesi, üst uzuvları serbest bıraktı. Bu durum, alet kullanımı, mimik iletişimi ve lateralizasyonun performans avantajı sağlayabileceği diğer ince motor davranışlar için yeni fırsatlar yarattı.”

Başka bir deyişle, ellerimizi hareket için kullanmayı bıraktığımızda, onları çok çeşitli yeni uygulamalar için asimetrik biçimde kullanma fırsatı kazandık.

Araştırmacılar, “Eş zamanlı olarak, özellikle Homo cinsinin ortaya çıkışından sonra, beyin boyutundaki artışlar ve buna eşlik eden kortikal yeniden yapılanma, daha fazla tek yöne eğilimi teşvik etmiş ve böylece bu tür lateralize davranışların nöronal verimliliğini artırmış olabilir.”

Araştırmacılar, tarihöncesi homininlerdeki uzuv oranları ve endokraniyal hacimlere ilişkin arkeolojik verileri kullanarak soyu tükenmiş atalarımızdaki lateralizasyon gücünü simüle edebildi. Analizleri, el tercihinin büyük olasılıkla kademeli biçimde evrimleştiğini ve Ardipithecus ve Australopithecus gibi en erken iki ayaklı homininlerde görece zayıf olduğunu gösteriyor.

Ancak beyin boyutumuz arttıkça sağa doğru eğilim de giderek güçlendi. Bu özellik, Homo erectus ve Neandertallerde zaten oldukça belirgin bir hal almışken, Homo sapiens’te zirveye ulaştı. Öte yandan, Endonezya’daki Hobbit olarak adlandırılan insanlarda el tercihi muhtemelen zayıftı. Bu durum, Homo cinsinin bu minyatür üyesinin küçük beyin boyutunu ve kısmen ağaçlarda yaşayan yaşam tarzını yansıtıyordu.

Çalışma yazarı Dr. Thomas A. Püschel, “Bu, insan el tercihine ilişkin başlıca hipotezlerin birçoğunu tek bir çerçevede test eden ilk çalışma” diyor.

“Sonuçlarımız, el tercihinin bizi insan yapan temel özelliklerle, özellikle dik yürüme ve daha büyük beyinlerin evrimi ile bağlantılı olduğunu düşündürüyor. Pek çok primat türüne bakarak, el tercihinin hangi yönlerinin köklü ve paylaşılan, hangilerinin ise yalnızca insana özgü olduğunu anlamaya başlayabiliriz.”

Bununla birlikte bu çalışma, insanlarda el tercihinin neden var olduğunu açıklamada çok önemli bir adım atsa da bazı soruları yanıtsız bırakıyor. Örneğin, evrim bizi sağ elimizi tercih etmeye yöneltmiş görünürken, küçük bir azınlığın neden solak olduğu hâlâ belirsizliğini koruyor.

IFL Science. 18 Mayıs 2026.

Makale: Püschel, T. A., Hurwitz, R. M., & Venditti, C. (2026). Bipedalism and brain expansion explain human handedness. PLoS biology, 24(4), e3003771.