Arabistan’daki Bir Vahada 3.200 Yıl Önce Bir ‘Marka’ Yaratılmış

Arabistan’daki Qurayyah vahasında üretilen Tunç Çağı çömlekleri, araştırmacılara göre 3.200 yıl önce her açıdan bir “marka” sayılabilir.

Markalar modern toplumdan önce, kapitalist olmayan ekonomilerde de var mıydı? Viyana Üniversitesi’nden Marta Luciani’nin önderliğindeki uluslararası bir ekip, Tunç Çağı ticaretine dair beklenmedik keşifler yaptı: Evet, markalar 3.200 yıl önce gerçekten de vardı. Kuzeybatı Arabistan’daki Qurayyah vahasından gelen bulgular, iki renkli boyalı çömlek üretimine dair benzeri görülmemiş bilgiler sunuyor.

Araştırmacılar, bukapların ayırt edici, çekici ve rağbet gören nesneler olduğunu, dolayısıyla her açıdan bir “marka” olarak değerlendirilmesi gerektiğini gösterdi. Sonuçlar PLOS ONE dergisinde yayımlandı.

Viyana Üniversitesi’nden Luciani’nin önderliğindeki uluslararası ekip, Pamela Fragnoli (OeAI/OeAW) ve Johannes H. Sterba (TU Wien) ile işbirliği içinde, kuzeybatı Arabistan’daki Qurayyah vahasından gelen birkaç düzine Tunç Çağı çömleğini analiz etti.

(İlgili: Arabistan’da 2.700 Yıl Önce Psikoaktif Üzerlik Otu Kullanılmış)

Araştırmacılar, ünlü “Midyan Çömlekleri” hakkındaki eski yanlış kanıları çürütmeyi ve çömleklerin kökeninin Qurayyah vahası olduğunu ilk kez kanıtlamayı başardı.

Çalışmanın baş yürütücüsü Luciani, keşiflerinin, kil, su ve yakıt gibi temel kaynakların kıt olduğu çöl vahalarının kurak ortamında bile, Tunç Çağı’ndaki yerel toplulukların hiç de kenarda kalmadığını, aksine Güney Levant ve Suriye gibi komşu bölgelerle paylaşılan daha geniş teknolojik bilgi ağlarına katıldığını gösterdiğini belirtiyor. Vaha sakinleri, kendi seramik repertuvarlarını yaratacak kadar becerikli ve yaratıcıydılar. Bu seramikleri hem evlerinde saklayıp hem de sonunda yurt dışına ihraç ediyorlardı.

Eski markaları belirlemek için ölçütler geliştirildi

Bu öncü araştırmanın anahtarı, antik markaları belirlemek için gereken ölçütleri saptamaktı: görsel kimlik, malzeme tutarlılığı, teknolojik süreklilik, merkezileşmiş üretim, ihracat dolaşımı, yerel taklit, bilinçli ticari kapsam ve kültürel itibar.

Viyana Üniversitesi’nden arkeolog ve ekip lideri olan Luciani, çalışmalarının çıkarımlarının, arkeolojinin ve iklimsel açıdan aşırı bölgelerde insanlar ile doğal kaynaklar arasındaki uzun vadeli ilişkinin ötesine geçerek, üretici-tüketici ilişkilerine zaman ve mekân boyunca aracılık eden ekonomik mekanizmalar gibi alanlara uzandığını ekliyor.

Avusturya Bilimler Akademisi’ne bağlı Avusturya Arkeoloji Enstitüsü’nün (OeAI/OeAW) Seramik Laboratuvarı’nın başkanı Fragnoli, bu keşifte belirleyici olanın; katmanlı malzemenin incelenmesini, kap biçimlendirme teknolojisini ve polarizan mikroskop altında seramik ince kesitlerin petrografik analizini birleştiren disiplinler arası ve çok ölçekli yaklaşımları olduğunu açıklıyor.

TU Wien’de Etiketleme ve İzotop Üretimi Merkezi’nin başkanı Sterba, bunun, kapların bileşiminin, Nötron Aktivasyon Analizi yoluyla elde edilen eser element düzeyine kadar inen kimyasal parmak iziyle karşılaştırılarak doğrulandığını ekliyor.

Viyana Üniversitesi’nde doktora adayı ve çalışmanın ortak yazarı Doralice Klainscek ise şunu belirtiyor: Qurayyah Boyalı Çömlekleri’nin ilk grubu 3.600 yıl önce üretildi. Ona göre en çarpıcı keşifleri, boyalı çömlek üretiminin sürekli evrilerek devam ettiğini saptamak oldu.

Klainscek’e göre 400 yıl sonra, yaklaşık 3.200 yıl önce, çömlekçiler boyalı hayvanlar ve insan ritüellerinden oluşan zengin bir repertuvar üretti. Bu, yüzlerce kilometre kuzeyde Güney Levant’a, Tell el-Kheleifeh gibi alanlara, hatta Mısır tanrıçası Hathor’un Timna tapınağına, güneyde ise kuzey Arabistan’a ihraç edilen marka haline geldi. Ancak Qurayyah’ın çömlekçilik geleneği, bir bin yıl daha, Demir Çağı’nın sonuna dek vahada varlığını sürdürdü.

University of Vienna. 19 Ağustos 2026.

Makale: Luciani, M., Fragnoli, P., Gilstrap, W. D., Sterba, J. H., Klainscek, D., Greene, J. A., … & Donnelly, P. (2026). Creating a brand. Genesis, transformation and diffusion of Qurayyah Painted Ware. PLoS ONE, 21(8)), e0351296.