Orta Avrupa’da 3.500 Yıl Önce Diyet ve Düzen Değişmiş

Tunç Çağı’nda bir dönüm noktası: Araştırma, MÖ 1.500 civarında Orta Avrupa’da diyet ve toplumsal dönüşümü ortaya koyuyor.

Tiszafüred-Majoroshalom Tunç Çağı mezarlığının biyoarkeolojik incelemesi, Orta Avrupa tarihinin önemli bir dönemine yeni bir ışık tuttu.

Uluslararası bir araştırma ekibi, yaklaşık MÖ 1.500 civarında insanların yaşamında köklü değişimlerin yaşandığını ortaya koydu. İnsanlar farklı beslendi, farklı yaşadı ve sosyal sistem de yeniden yapılandı.

Çok disiplinli araştırma, hem Orta Tunç Çağı’nda (Füzesabony kültürü) hem de Geç Tunç Çağı’nda (Tümülüs kültürü) kullanılan Tiszafüred-Majoroshalom Tunç Çağı mezarlığındaki kazılara dayanıyor. Bu bulgular, araştırmacıların dönem değişikliğinden önce ve sonraki geçim stratejilerini karşılaştırmasına olanak tanıdı.

(İlgili: Arkeologlar Tunç Çağı Tekstillerinin Nasıl Üretildiğini Çözüyor)

Araştırma ekibi, Tümülüs kültürünün yayılmasının yeni grupların gelişi mi yoksa yerli halkın yaşamını sürdürerek yalnızca maddi kültürün mi değiştiği sorusuna yanıt aradı. Bunun yanı sıra, MÖ 1.500 civarında arkeolojik olarak gözlemlenen yerleşim değişikliklerinin bir yaşam tarzı değişikliğine işaret edip etmediğini de inceledi. İnsanların yerleşik tarım yerine ağırlıklı olarak hayvancılık ve sık göçü kapsayan bir yaşam tarzını benimseyip benimsemediğini araştırdı.

Diyet değişti: Azot kararlı izotop çalışmalarına göre, Orta Tunç Çağı’nda insanların besin tüketimi çok daha çeşitliydi ve toplum içindeki farklılıklar da diyette daha belirgin biçimde kendini gösteriyordu; özellikle hayvansal proteine erişim açısından. Bu fark Geç Tunç Çağı’nda azaldı ve diyet daha tekdüze ama daha yoksul bir hal aldı.

Süpürge darısı tanıtıldı: Karbon izotop analizlerine göre, hızlı yetiştirilebilen ve yüksek enerji içeriğine sahip bir bitki olan darı tüketimi Geç Tunç Çağı’nın başında başladı. Tiszafüred Tunç Çağı mezarlığından elde edilen veriler, Avrupa’da bilinen en erken darı tüketimini belgeliyor.

Hareketlilik azaldı: Stronsiyum izotop araştırmalarının sonuçlarına göre, Orta ve Geç Tunç Çağı Tiszafüred nüfusları farklı hareketlilik örüntüleri sergiledi. Geç Tunç Çağı’nda daha az göçmen tespit edildi ve bunlar öncekinden farklı göç kaynaklarından geliyor.

Orta Tunç Çağı’nda Tiszafüred’de yaşayan insanlar arasında yerlilerin yanı sıra birçok göçmen gözlemlenirken, bunların büyük olasılıkla çok uzak yerlerden gelmedikleri düşünülüyor (örneğin Yukarı Tisa bölgesi, Karpatların kuzey kesimi). Geç Tunç Çağı’nda ise yerleşimcilerin farklı coğrafi bölgelerden (örneğin Transilvanya ya da Güney Karpatlar) gelmiş olabileceği anlaşılıyor.

Radyokarbon tarihlemesine göre göç, MÖ 1.500’lerde başladı. Bu durum, daha batıda yaşayan toplulukların Tümülüs kültürünün ortaya çıkışı sırasında gerçekten Büyük Macar Ovası’na ulaştığını destekliyor.

Sosyal ilişkiler değişti: Geç Tunç Çağı’nın başında uzun süre kullanılan höyük yerleşimleri terk edildi ve insanlar daha az merkezileşmiş yerleşim ağlarında yaşamaya başladı. Bu değişim, daha gevşek ve daha az yapılandırılmış bir sosyal sistem yarattı. Bu durum beslenme alışkanlıklarına da yansıdı.

Diş taşlarında bulunan mikro kalıntılar ve söz konusu izotop analizlerine göre, bu dönemde öncesine kıyasla belirgin biçimde daha az hayvansal protein tüketildi. Bu bulgu, Tümülüs kültürüne mensup insanların ağırlıklı olarak hayvancılıkla geçimini sağladığına dair önceki görüşü doğrudan çürütüyor.

Çalışma, Tümülüs kültürü insanlarının büyük ölçüde çoban olduğu yönündeki eski fikri açıkça çürütüyor.

Araştırma sonuçları, Tümülüs kültürünün ortaya çıkışıyla ilişkili değişimlerin (yaklaşık MÖ 1.500) yani insanların yaşam tarzlarındaki, ölü gömme geleneklerindeki ve yerleşimlerindeki gözlemlenen farklılıkların, yalnızca geleneksel arkeolojik ve antropolojik çalışmaların modern biyoarkeolojik analizlerle birleştirilmesiyle gerçek anlamda anlaşılabileceğini ortaya koyuyor.

Eötvös Loránd University. 6 Haziran 2025.

Makale: Cavazzuti, C., Horváth, A., Gémes, A. et al. (2025). Isotope and archaeobotanical analysis reveal radical changes in mobility, diet and inequalities around 1500 BCE at the core of Europe.Sci Rep 15, 17494.