And Tümülüsleri: Hiyerarşi Olmadan Anıtsallık Mümkün mü?

Peru’daki 5.300 yıllık Kaillachuro tümülüsleri, anıtsal mimarinin erken avcı-toplayıcı kökenlerini ortaya koyuyor.

Arkeoloji dünyasında uzun süredir hakim olan görüş; anıtsal mimarinin ancak sosyal hiyerarşi, eşitsizlik ve kontrollü iş gücü gibi karmaşık güç yapılarına sahip toplumlar tarafından inşa edilebileceği yönündeydi. Ancak araştırmacılar, avcı-toplayıcı grupların da bu tür görkemli yapılar inşa ettiğine dair kanıtlar sundukça, yerleşik kabuller yerini yeni bir perspektife bırakıyor.

Antiquity dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, Peru And Dağları’ndaki Titicaca Havzası’nda yer alan Kaillachuro bölgesinde, avcı-toplayıcılar tarafından inşa edilen anıtsal yapılara dair çarpıcı veriler ortaya koydu. Bu keşif, bölgedeki anıtsal mimarinin kökenlerini daha önce tahmin edilenden tam 1.500 yıl daha geriye götürüyor.

(İlgili: Antik DNA, Güney Andlarda Tarıma Geçişi ve Krizleri Aydınlatıyor)

Kaliforniya Üniversitesi’nden çalışmanın sorumlu yazarı Luis Flores-Blanco, And Dağları’ndaki genel kanının aksine bir tez ileri sürüyor: “Çoğu araştırmacı, anıtsal mimariyi seçkinlerin bir ürünü ve kasıtlı bir merkezi güç alanı olarak görür. Biz ise anıtsallığın, kurumsallaşmış bir eşitsizlik olmaksızın, avcı-toplayıcı topluluklar içinde de gelişebileceğini savunuyoruz.”

Kaliforniya Üniversitesi’nden antropoloji ve kültürel miras çalışmaları profesörü Mark Aldenderfer ile ortaklaşa hazırlanan çalışma, bölgede anıtsal mimarinin yükselişindeki temel motivasyonun “ritüelistik bellek” olduğunu öne sürüyor.

Araştırmaya göre gömme faaliyetleri, toprağa kazılan basit çukurlarla mütevazı bir şekilde başladı. Zamanla bu uygulama, taş örgü gömü sandıklarının inşasına dönüştü. Ataların anısına düzenlenen tekrarlayan ritüeller sonucunda biriken toprak ve kalıntılar, bu yapıları nihayetinde belirgin tümülüs formlarına dönüştürdü.

2.000 yıllık bir anma geleneği

Kaillachuro’daki yerleşim yerleri 2.000 yıllık bir süreçte inşa edildi. Araştırmacılar, radyokarbon tarihleme yöntemini kullanarak bu tümülüslerin, Titicaca Havzası’ndaki anıtsal mimarinin en erken kanıtı olduğunu ve inşasının günümüzden yaklaşık 5.300 yıl önce başladığını öne sürüyorlar. Bu tarih, bölgede anıtsal mimarinin var olduğu düşünülen zamandan tam 1.500 yıl daha öncesine denk geliyor.

Flores-Blanco’ya göre, bu alan, tümülüslerin kesintisiz olmasa da yaklaşık 2.000 yıl boyunca ritüel bağlamda kullanıldığını kanıtlıyor. Araştırma, ölülere yönelik tekrarlanan ritüellerin, zamanla arazide nasıl görünür anıtsal oluşumlar yaratabileceğini belgeliyor.

Dokuz adet alçak tümülüsten oluşan Kaillachuro, ilk kez 1995 yılında keşfedildi. Takip eden yıllarda gerçekleştirilen kazılarda, mızrak uçları gibi taş aletlerin yanı sıra çok sayıda insan gömüsü bulundu.

Araştırmacılar, Kaillachuro’nun inşasının, eşitlikçi avcı-toplayıcı grupların yerleşik hayata geçmesiyle başladığını, bunun da nüfusun bir araya gelmesine, düşük seviyeli gıda üretimine, genişleyen ticaret ağlarına ve ok-yay teknolojisinin gelişmesine olanak sağladığını öne sürüyorlar.

İlginç olan nokta ise, bu alanın başlangıçta devasa bir tümülüs bölgesi olarak planlanmamış olması. Flores-Blanco’ya göre bu yapılar, topluluğun atalarına bağlılıklarını gösterdikleri gömü ritüelleri ve anma eylemleri aracılığıyla, binlerce yıl içinde kademeli olarak yükseldi.

Ölülerin anılmasına vurgu

Çalışma, anıtsal mimariyi toplumsal güç yapılarından ziyade topluluk bağları ve ritüelistik bellek üzerinden açıklayan alternatif bir yol öneriyor. Kaillachuro örneğinde, ölülerin anısı sadece sembolik olmakla kalmadı, aynı zamanda maddi olarak görünür bir mimari form olarak da tezahür etti.

Flores-Blanco’ya göre, ortak belleğe dayanan bu inşa biçimi, yapıları sadece fiziksel olarak değil, toplumsal anlamda da anıtsal kılıyor. Birçok toplumda, ataların gömülmesi bizi geri dönmeye, anıları yad etmeye ve bir mekanı özel olarak işaretlemeye zorlar. Kaillachuro’da da benzer bir durum yaşandı; ancak burada, bu tekrarlayan uygulamalar sadece manzarayı şekillendirmekle kalmayıp, muhtemelen yaşayanların uygulamalarını da etkileyen tümülüsler oluşturdu.

Kaliforniya Üniversitesi. 1 Temmuz 2025.

Makale: Flores-Blanco, L., & Aldenderfer, M. (2025). Kaillachuro: Early monumental architecture of the Titicaca Basin, 5300–3000 BP. Antiquity, 99(405), 689–707.