Mumyalanmış İskit Kadınının Çenesine ‘İlkel’ Protez Yapılmış

2.500 yıl önce bir İskit kadınının çenesine ‘ilkel’ bir protez uygulanmış ve kadın bu ameliyattan sağ kurtulmuş.

Araştırmacılar, kısmen mumyalanmış bir kafatasının içini görmek için BT taramaları kullandı ve kadının 2.500 yıl önce çene ameliyatından sağ kurtulduğunu ortaya koydu.

Sibirya’da yaklaşık 2.500 yıl önce genç bir kadın ciddi bir kafa travması geçirdi, çenesini yeniden yapılandırmak için ameliyat oldu ve işlem sırasında ilkel bir protez uygulandı.

Sibirya’daki Rusya Bilimler Akademisi Sibirya Şubesi’nde radyolog olan Dr. Andrey Letyagin, “Bilimsel literatürde daha önce buna rastlamadığımız için, böyle bir cerrahi işlemin kanıtını ilk kez keşfetmiş olabiliriz” diyor.

Rusya’daki Novosibirsk Devlet Üniversitesi Nükleer ve Yenilikçi Tıp Laboratuvarı’nın başkanı Vladimir Kanygin, donmuş toprakta korunmuş bir mumyayı tahribatsız biçimde BT ile incelemenin araştırmacılara yalnızca yaralanmayı teşhis etme değil, aynı zamanda antik çağlarda gerçekleştirilen karmaşık bir cerrahi müdahalenin sonuçlarını yeniden yapılandırma olanağı verdiğini söylüyor. Kanygin, bunun tek bir buluntuyu, Pazırık kültürünün yüksek düzeydeki tıbbi bilgisini gösteren ayrıntılı bir kanıta dönüştürdüğünü belirtiyor.

(İlgili: İskitler At ve Geviş Getiren Hayvanların Sütünü Tüketiyordu)

İskitlerle ilişkili, Göçebe Demir Çağı topluluğu olan Pazırık kültürü, Güney Sibirya’daki Altay Cumhuriyeti’nde yer alan Ukok Platosu’nda gelişti. Pazırık mezarları; “Ukok Prensesi” de dahil olmak üzere, donmuş toprak sayesinde organik kalıntıların olağanüstü korunmasıyla ünlü. Ukok Prensesi’nin fantastik hayvan dövmeleri 2.000 yıldan uzun süre boyunca kusursuz biçimde korunmuştu.

1994’te Rusya Bilimler Akademisi’nden arkeologlar, Ukok Platosu’nda beş alçak tümülüsten oluşan küçük bir mezarlığı kazdı. Tümülüslerden birinde, öldüğünde yaklaşık 25–30 yaşlarında olan bir kadının bozulmamış mezarı bulundu. Kadın, ahşap bir sedir üzerinde yatıyordu ve peruk takıyordu. Ancak mezarında önemli sayılabilecek eserler bulunmadığı ve başının yalnızca bir kısmı mumyalandığı için, o dönemde mezar ayrıntılı biçimde incelenmedi.

Rusya Bilimler Akademisi Sibirya Şubesi’nde arkeolog olan Natalia Polosmak, “Gömülü kadının kafatasındaki bu mumyalanmış deri parçası antropolojik araştırmayı imkânsız kılıyordu ama onun hakkında olabildiğince çok şey öğrenmek istiyorduk. Bir BT cihazında inceleme fırsatı, değerlendirdiğim şanslı bir fırsattı” diyor.

Kadının kafatasına ait BT taramaları, kafa travmasının sağ temporomandibular eklemini yok ettiğini ortaya koydu. Bu yaralanma, kadının normal biçimde konuşmasını ve yemek yemesini engelliyor olmalıydı. Pazırık kültürüne ait insanlar düzenli olarak at sürdüğü için, kadın dörtnala giderken attan düşüp bu yaralanmayı yaşamış olabilir.

“İlkel” bir protezin keşfi

Kadının yaralanması sıra dışı olmasa da, kemiklerindeki ve bağlarındaki hasara uygulanan benzersiz tedavi araştırmacıları şaşırttı. Uzmanlar, kadının sağ temporomandibular eklemini oluşturan iki kemikte ince kanallar açıldığını ve eklemi bir arada tutmak için bu kanallardan at kılı ya da hayvan tendonu geçirildiğini buldular.

Letyagin, “Bu ilkel protez, eklem yüzeylerini bir arada tutuyor ve hastanın çenesini hareket ettirmesine izin veriyordu. Eklemin işlevi vardı ama muhtemelen şiddetli ağrı nedeniyle, yaralı tarafta hâlâ yiyecek çiğneyemiyordu” diyor.

Kadının kafatasındaki birkaç ayrıntı, ameliyattan sonra birkaç ay, hatta yıllar yaşamış olabileceğini gösterdi. Sağ temporomandibular eklemdeki kanalların çevresinde yeni kemik dokusu oluşmuştu. Ayrıca çenesinin sol tarafındaki dişler aşınmış ve kırılıp ufalanmıştı. Bu da, sağ taraftaki yaralanmayı telafi etmek için yalnızca sol tarafıyla çiğnediğini düşündürüyor.

Açıklamaya göre Pazırık kültürü insanları, anestezinin olmadığı dönemlerde temel kafatası cerrahisi yapmayı biliyordu. Birkaç mumyada kafatasında açılmış delikler şeklinde trepanasyon kanıtları bulundu. Ayrıca bedenleri mumyalama gelenekleri için gerekli olan insan anatomisi ve diseksiyon konusunda da derin bir anlayışa sahiplerdi. Ancak kadının çene eklemi ameliyatı, bu becerilerinin nadir bir örneği.

Polosmak, bu kadın önemli eserler olmadan sade biçimde gömülmüş olsa da, çenesindeki başarılı operasyonun “onun yaşamına değer verildiğini gösterdiğini” söylüyor. “Bu yeni çalışma, Pazırıkların kabile üyelerinin yaşamını kurtarmak için karmaşık cerrahi işlemleri gerçekleştirebildiğine dair bir başka önemli doğrulama sağlıyor.”

Live Science. 19 Şubat 2026.