19. Yüzyılda Bu Çocuk Cıvayla Tedavi Edilmeye Çalışılmış

Yapılan analizlere göre 19. yüzyıl Fransa’sında raşitizm ve iskorbüt geçiren bir çocuk cıva ile tedavi edilmeye çalışılmış.

Yapılan bir çalışma, 19. yüzyılın ortasında Fransa’da yaşamış bir çocuğun iskelet kalıntılarını inceledi. Araştırma, çocuğun raşitizm ve iskorbütten muzdarip olduğunu ve yalnızca 3-4 yaşında hayatını kaybetmeden önce büyük olasılıkla cıva ile tedavi edildiğini ortaya koydu.

Araştırmacılar Alexandra Zinn ve Dr. Antony Colombo, cıvanın cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve cilt hastalıkları dahil çeşitli hastalıkları tedavi etmek için yüzyıllardır kullanılan son derece toksik bir metal olduğunu belirtiyor: “Cıvanın bugün bildiğimiz yüksek toksisitesi ile tarihsel cazibesi arasında gerçek bir paradoks var. Geçmişte cıva, büyülü ve ezoterik bir madde olarak görülüyordu.”

“2.000 yılı aşkın bir süre önce cıva, özellikle cilt ve cinsel yolla bulaşan hastalıkları tedavi etmek amacıyla Yunan, Arap, Çin ve Mısır tıbbında zaten kullanılıyordu. İlaç olarak kullanımı, antik Çin, Mısır, Yunan ve Arap tıp raporlarıyla belgeleniyor.”

Cıvanın kullanımı, 18. yüzyılda İngiltere’de başlayıp 19. yüzyılda diğer ülkelere yayılan Sanayi Devrimi döneminde de sürdü.

(İlgili: Bilinen En Eski Cıva Zehirlenmesi İberya’da Keşfedildi)

Hızlı teknolojik ve bilimsel gelişmeyle karakterize edilen bu dönem, çok sayıda tıp sisteminin ve halk sağlığı politikasının icat edilmesine ve geliştirilmesine yol açtı. Bazı durumlarda bu gelişmeler, yaşam kalitesinde iyileşmeye, daha yüksek doğum oranlarına, daha düşük bebek ölüm oranlarına, daha uzun yaşam beklentilerine ve bulaşıcı hastalıklardan kaynaklanan ölüm oranlarında azalmaya yol açtı.

Ancak sanayileşme aynı zamanda artan hava kirliliğine, kentsel bölgelerde aşırı nüfus yoğunluğuna ve fabrikalarda ve madenlerde yüksek oranlarda çocuk işçi kullanımına da zemin hazırladı. Bu durum da başka hastalıkların yaygınlaşmasına neden oldu.

Ciddi C ve D vitamini eksiklikleriyle karakterize edilen iki hastalık olan iskorbüt ve raşitizm, özellikle alt ve orta sosyoekonomik sınıflarda yaygındı.

Zinn ve Colombo, “Sanayileşmenin çocukların yaşam koşulları ve sağlığı üzerinde olumsuz bir etki yarattığı, İngiltere’de raşitizm gibi hastalıkların arttığı biliniyor. Ancak Fransa’daki sanayileşme İngiltere’dekinden biraz farklı biçimde gerçekleşti: daha geç ve daha az ani, yoğun siyasi ve sosyal değişimlerin arka planında” diyor.

“Fransa’daki biyoantropologlar bu dönemi görece az araştırdı. A. Colombo ve diğer meslektaşları tarafından 2021’de yayımlanan ve antropolojik veriler ile tarihsel arşivlere dayanan paleoepidemiyolojik bir yaklaşımla bu geçiş dönemindeki raşitizmi anlamaya yönelik önceki bir proje sırasında, cıvanın raşitizm için yaygın bir tedavi olarak kullanıldığını tespit ettiler.”

“Bu nedenle cıvanın iskelet mineral yapılarında tespit edilmesinin mümkün olup olmadığını ve raşitizm tedavisi olarak yorumlanıp yorumlanamayacağını öğrenmek istedik.”

Çalışmada kullanılan iskelet kalıntıları, Fransa’nın Rouen şehrindeki Rue Thubeuf arkeolojik alanından elde edildi. Saint-Gervais kilise mezarlığındaki kazılar, 18. ve 19. yüzyıllara tarihlenen 53 gömüt ortaya çıkardı. Bu kalıntılardan 18’i, SP5 bireyi de dahil olmak üzere incelemeye alındı.

Fiziksel analiz, mikro-BT tarama, X-ışını floresans spektroskopisi ve soğuk buhar atomik absorpsiyon spektrometrisi (hassas bir kimyasal tespit yöntemi) uygulamalarıyla araştırmacılar, çocuğun hem raşitizm hem de iskorbütten muzdarip olduğunu ve kemiklerinde ve dişlerinde anormal biçimde yüksek cıva seviyeleri bulunduğunu saptadı.

Cıvanın tıbbi tedavi olarak uygulanıp uygulanmadığını ya da çevresel kirlilikten kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için çocuğun kemiklerindeki cıvanın kaynağının belirlenmesi gerekiyordu.

Rouen’un jeolojisinin cıva açısından zengin mineral veya malzeme içermemesi nedeniyle mezar toprağından kirlenme olasılığı hızla elendi. Mesleki maruziyetten kaynaklanan kirlilik de dışlandı. Rouen, cıva kullanımı gerektirmeyen pamuk tekstil üretimiyle tanınıyordu.

Toprak işleme üretiminde yaldızlama ve emaye işlemleri için cıva kullanılıyor olsa da bu işlemler Saint-Gervais dışında gerçekleştiriliyordu. Dolayısıyla bunun olası bir cıva kirliliği kaynağı olma ihtimali düşüktü. Tek olası mesleki kirlilik kaynakları, arkeolojik alanın çeperlerinde varlığı bilinen ayna ve şapka fabrikalarıydı.

Ancak çocuğun küçük yaşı göz önüne alındığında, bu fabrikalarda bulunması ya da yetişkin işçilerle aynı ölçüde maruz kalması pek olası değildi.

Araştırmacılar, belirli türde balık tüketimi aracılığıyla besinlerden kaynaklanan cıva kirliliği olasılığını da değerlendirdi. Ancak balık stoklarındaki cıva kirliliği, 20. yüzyılın sonlarında sanayileşme ve büyük ölçekli cıva emisyonlarıyla birlikte ortaya çıktı.

Dolayısıyla çocuğun kemiklerinde ve dişlerinde bulunan cıvanın en büyük olasılıkla tıbbi uygulama sonucunda oluştuğu anlaşıldı.

“Cıva tedavileri acı verici ve yorucuydu; hastalarda boğulma hissi, baş dönmesi, hezeyan, diş kaybı ve ‘cıvasal glossit’ (cıva maruziyetine bağlı dil iltihabı) gibi istenmeyen etkiler görülüyordu. Genellikle tedavinin tamamlandığı, aşırı tükürük salgısının başlamasıyla anlaşılırdı; bu durum hastalığın vücuttan atıldığına dair olumlu bir işaret olarak kabul edilirdi (hasta bu süreçte ölmemişse).”

Diş ve kemiklerdeki cıva konsantrasyonlarına dayanarak, çocuğun hayatının son birkaç ayında bu ölümcül metalik maddeyi almış olduğu ve bunun ciddi cıva zehirlenmesine yol açtığı belirlendi.

Makale: Zinn, A., Thomann, A., Lefrais, Y., Dutour, O., & Colombo, A. (2025). Archeometric detection of mercury: A paleopharmacological case study of skeletal remains of a child with vitamin deficiencies (Rouen, France, late 18–19th centuries). International Journal of Paleopathology, 49, 29-36.