Vikingler, Grönland’dan Kiev’e Deniz Ayısı Dişi Göndermiş

Kiev’de bulunan Orta Çağ’a ait deniz ayısı dişlerinin, Grönland’dan ve hatta Kanada Arktik adalarından getirildiği ortaya çıktı.

Grönland’dan gelen deniz ayısı dişleri, Norveç’te bulunan bu oyulmuş örnek gibi, erken Orta Çağ Avrupa’sında değer görüyordu. C: Åge Hojem/Ntnu Üniversitesi Müzesi

Arkeolog Natalia Khamaiko, 2007 yılında Ukrayna’nın Kiev kentindeki 35 Spaska Caddesi’nde boş bir araziyi ilk kez kazmaya başladığında beklentileri düşüktü. Alanın bir zamanlar gelişen bir Orta Çağ rıhtımı olan ve İskandinav tüccarların İslam dünyasında darp edilen gümüş için kürk ticareti yaptığı yerdeki konumuna rağmen, önceki arkeolojik araştırmalar çok az sonuç vermişti.

Khamaiko ve meslektaşları daha şanslıydı. Dinyeper Nehri’nden periyodik olarak taşan taşkınlarla korunan yeni buluntuların katmanlarını ortaya çıkardılar. MS 1100’lere tarihlenen bir tabakada altın tel, cam parçaları, oyulmuş fildişi parçaları, Almanya’dan bir demir kılıç ve deniz ayısı dişi olduğu ortaya çıkan dokuz büyük parça da dahil olmak üzere binlerce hayvan kemiği bulundu.

(İlgili: Vikingler İzlanda’daki Denizayılarını Dişleri için Yok Etmiş)

Antik DNA’nın ortaya çıkardığına göre bu dişler ve oymalar, yalnızca batı Atlantik Okyanusu’nda bulunan genetik bir deniz ayısı grubundan gelmişti. Araştırmacılar, Grönland ve Kanada’dan Dinyeper’in çamurlu kıyılarına uzanan 4000 kilometrelik gelişen bir ticaret rotası olduğunu öne sürüyorlar.

Araştırmaya dahil olmayan Aarhus Üniversitesi’nden arkeolog Søren Sindbæk, bulgunun araştırmacıların Viking çağı ve erken Orta Çağ dönemindeki ticaret anlayışına “çok önemli ve beklenmedik bir şey kattığını” söylüyor.

Deniz ayısı dişi, Orta Çağ’da en değerli mallardan biriydi ve kılıç kabzalarında, oyun parçalarında ve kutsal nesnelerde kullanımı nedeniyle Avrupa ve İslam dünyasında değer görüyordu. Deniz ayısı dişleri hala hayvanın burnuna bağlı olarak taşınıyordu, daha sonra oyulmaya hazır olduklarında kırılıyordu. Bilim insanları daha önce Orta Çağ diş ticaretinin bölgesel olduğunu düşünüyorlardı, İskandinavya’daki zanaatkarlar Grönland’dan gelen dişleri kullanıyorlardı ve günümüz Rusya ve Ukrayna’sındakiler Rus Arktik’inden fildişi tedarik ediyorlardı.

Trondheim’daki Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nden arkeolog James Barrett, “Doğu Avrupa buluntuları Doğu Avrupa deniz ayılarına aitti.” diyor.

Arkeologlar, Ukrayna’nın Kiev kentinde bu mors kafatası parçalarını buldular, muhtemelen değerli dişler oyma için koparıldıktan sonra atıldı. C: James H. Barrett ve Natalia Khamaiko

Ancak Kiev’deki deniz ayısı kafatasları başka bir şey gösterdi. Khamaiko, Barrett ve diğer meslektaşları yoğun kemikte korunmuş DNA’yı analiz ettiklerinde, hayvanların yalnızca Grönland ve doğu Kanada’da yaşadığı bilinen bir gruptan olduğunu buldular.

Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi’nde arkeolog Khamaiko, “Çok şaşırdık. Kiev’de buna benzer buluntular olduğunu daha önce hiç bilmiyorduk.” diyor.

Deniz ayısı kemiğindeki kimyasal izler, Grönland ve İzlanda’dan alınan deniz ayısı örnekleriyle de eşleşti, ancak Kiev’in kuzeyindeki Barents Denizi’nden alınan örneklerle eşleşmedi. Kafatası parçalarının üzerindeki, belki de dekorasyon ya da dişlerin çıkarılmasına yardımcı olmak için yapılmış olan kesik izleri, İskandinav buluntularındaki benzer izlere benziyordu.

Sonunda, Khamaiko’nun ekibi, deniz ayısı burunlarının yakınında, o zamanlar kuzey Avrupa’da yaygın olan satranç benzeri bir tahta oyunu olan hnefatafl setinden bir avuç oyun parçası buldu. Bunlardan biri deniz ayısı dişinden yapılmıştı. Khamaiko, “İskandinav ülkelerinde bulunan benzer parçalara tıpatıp benziyorlar” diyor.

Araştırmacılar, tüm bu kanıtların, Kiev deniz ayısı kemiklerinin Grönland’dan ve hatta Kuzey Rusya’dan ziyade Kanada Arktik adalarından geldiğini gösterdiğini söylüyor. Sindbæk, “İkna edici ve şaşırtıcı bir sonuç” diyor.

Daha önceki bir çalışmada, aynı araştırmacılardan bazıları, Avrupa’daki Grönlandlı deniz ayısı kafataslarının MS 1000 ile MS 1400 arasında giderek küçüldüğünü gösterdi; bu da, deniz ayısı popülasyonları azaldıkça, İskandinav avcıların dişilere ve daha küçük hayvanları avladığını düşündürdü.

Barrett, yeni sonuçların Grönland deniz ayılarının neden fazla avlandığını açıklamaya yardımcı olduğunu söylüyor. “Grönland’daki zavallı deniz ayıları sadece Batı Avrupa’yı beslemiyordu. Doğu Avrupa vardı ve ayrıca Kiev üzerinden Bizans da vardı. Ayrıca muhtemelen İslam dünyasında talep görüyordu.”

Deniz ayısı popülasyonundaki düşüş, 1300’ler ve 1400’lerde Grönland’daki İskandinav kolonilerinin terk edilmesini açıklamaya yardımcı olabilir, çünkü avcılar giderek azalan -ve daha da uzaktaki- deniz ayısı popülasyonlarını kovalamak için tehlikeli yolculuklara çıktılar. Sindbæk, “Bu, insan sömürüsünün olağanüstü bir örneği. Deniz ayısı dişinin önemli bir mal olduğunu biliyorduk ama hangi ölçekten bahsettiğimizi anlamak zordu.” diyor.

Buluntular ayrıca Viking dönemi ticaret ağlarının tarihsel kayıtlarını da destekliyor. İskandinav deniz ayısı avcıları, Grönland’dan Trondheim ve Dublin de dahil olmak üzere Avrupa’nın batı ucundaki şehirlere diş gönderiyordu. Oradan, Baltık Denizi üzerinden ve Volga ve Dinyeper nehirlerinden Karadeniz’e naklediliyor olmalıydı.

Barrett, “Dinyeper üzerinde stratejik bir konuma sahip olan Kiev, Avrupa ile doğu arasında bir ticaret merkeziydi.” diyor.

35 Spaska Caddesi’ndeki kazılar on yıl önce sona erdi. Ancak buluntularının analizleri, iyi bağlantılı bir erken Orta Çağ metropolünün güçlü hikayesini anlatmaya devam ediyor. Khamaiko, “Kiev son derece büyük bir ticaret merkeziydi” diyor. “Bu evlerin sahipleri geniş dünyayla temas halindeydi.”


Science. 22 Nisan 2022.

Makale: Barrett, J. H., Khamaiko, N., Ferrari, G., Cuevas, A., Kneale, C., Hufthammer, A. K., … & Star, B. (2022). Walruses on the Dnieper: new evidence for the intercontinental trade of Greenlandic ivory in the Middle Ages. Proceedings of the Royal Society B, 289(1972), 20212773.

Yorumlar
Anadolu Üniversitesi Arkeoloji Bölümü mezunu. İstanbul Üniversitesi Prehistorya Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Aynı üniversitede Doktora adayı. İletişim: ermanbu@gmail.com

You must be logged in to post a comment Login