Vietnam’da 4.000 Yıl Önce Frengi Benzeri Bir Hastalık Yayılıyordu

Vietnam’daki Neolitik dönemde yaşamış üç çocuğun kalıntıları, frenginin kökeni hakkındaki uzun süredir kabul gören fikirleri sorguluyor.

Vietnam’daki arkeologlar, bilim insanlarının frenginin nereden kaynaklandığına dair anlayışını yeniden yazabilecek bir keşif yaptı.

Ekip, kemik ve dişlerinde izler bırakan zayıflatıcı bir bakteriyel hastalığa yakalanmış üç kişinin iskeletlerini buldu. Bu hastalık frengiyle aynı aileye ait ve tarihöncesi Vietnam’da keşfedilmesi, frengi benzeri hastalıkların Amerika kıtasında ortaya çıktığı fikrini sorgulayabilir.

International Journal of Osteoarchaeology dergisinde yayımlanan çalışmada araştırmacılar, Vietnam’daki yaklaşık 4.100 ile 3.300 yıl öncesine tarihlenen iki Neolitik alanda üç konjenital treponematoz (congenital treponematosis) vakası belgeledi. Treponemal hastalıklar, Treponema pallidum bakterisinin neden olduğu bir enfeksiyon grubu. Bakterinin farklı alt türlerinin neden olduğu bu hastalıklar arasında frengi, bejel ve Ekvator frengisi yer alıyor.

(İlgili: 5.500 Yıllık İskelet, Frenginin Amerika Kökenli Olduğunu Gösteriyor)

Çalışmanın birinci yazarı, anatomi ve fizyoloji öğretim üyesi Melandrie Vlok, on yıllardır araştırmacıların bu hastalıklar arasında yalnızca frenginin konjenital yolla, yani hamilelik sırasında ebeveynden çocuğa bulaşabildiğine inandığını söylüyor. Vlok, bu varsayımın frenginin Amerika’da ortaya çıktığı iddiasını desteklemek için kullanıldığını belirtiyor. Daha önceki araştırmalar 5.500 yıllık çocuk kalıntılarının frengiyle ilişkili bakterileri ve konjenital enfeksiyon belirtilerini taşıdığını bulmuştu.

Ancak Vlok önemle belirtiyor: “Bu DNA’nın hiçbiri aslında frengi değil.” Bu ayrım önemli; çünkü bakterinin konjenital enfeksiyon kanıtı uzun süredir frenginin kendisinin kanıtı olarak görülüyordu.

Sağlık bilimleri doktora adayı Nicola Czaplinski, “Yeni araştırmamız senaryoyu tersine çeviriyor” diyor. Bulgularına göre “konjenital bulaşma frengiye özgü değil.”

Neolitik Vietnam’dan Üç Çocuk

Bilim insanları treponemal hastalıkların nereden kaynaklandığını uzun süredir tartışsa da bu soruyu Vietnam’da yalnızca bir başka çalışma araştırmıştı.

O çalışma, yaklaşık 4.000 ile 3.500 yıl öncesine, erken tarıma geçiş dönemine tarihlenen vakaları içeriyordu. Kuzey Vietnam’da yaklaşık 4.100 ile 3.300 yıl öncesine tarihlenen Man Bac alanına odaklanmış ve incelenen gömülü bireylerin yüzde 10’undan fazlasının kemik ve dişlerinde treponematozla tutarlı izler taşıdığını bulmuştu. Etkilenenlerin çoğu küçük çocuklar ve ergenlerdi.

Yeni çalışma, Man Bac dahil Vietnam genelindeki 16 alanı inceledi ve 10.000 ile 1.000 yıl öncesine tarihlenen toplam 304 bireyi değerlendirdi. Üç çocukta konjenital treponematoz kanıtı buldu. 18 aylık ve 5 yaşındaki iki birey Man Bac’ta tespit edildi. Güney Vietnam’daki An Son’dan gelen ve 3.900 ile 3.300 yıl öncesine tarihlenen üçüncü birey ise yaklaşık 2,5 yaşındaydı.

Çocukların dişleri konjenital treponematozun en belirgin izlerini taşıyordu. Bazıları bodur kalmış, şekil bozukluğuna sahip ya da “kurt yemiş” gibi görünüyordu.

Araştırmacılar, her iki çalışmada da treponematozlu bireylerin çoğunun çocuk ve ergen olması nedeniyle hastalığın cinsel yolla bulaşmamış olabileceğini belirtiyor. Ancak konjenital vakaların varlığı, anneden çocuğa bulaşmanın yalnızca frengiye özgü olduğu varsayımını karmaşıklaştırıyor. Bu varsayım, frenginin Amerika’da ortaya çıktığı fikrine dayanan “Kolomb hipotezi”nin temel direklerinden biri.

Czaplinski, “Bu keşif, ‘Kolomb frengiyi Yeni Dünya’dan Avrupa’ya getirdi’ teorisinin kilit direklerinden birini sorguluyor ve frenginin gerçekte nerede başladığı gizemini çözmekten hâlâ çok uzak olduğumuzu gösteriyor” diyor.

Ancak bu atılıma rağmen frenginin tam olarak nerede ortaya çıktığını belirlemek konusunda pek çok zorluk sürüyor. Vlok, Güneydoğu Asya gibi tropikal bölgelerde DNA’nın iyi korunmadığını söylüyor.

“DNA elde etmek genellikle büyük miktarda kemik almayı gerektiriyor ve bu ciddi etik kaygılar doğuruyor” diyor. “İnsan kalıntıları yalnızca bilimsel örnekler değil; yaşayan toplulukların ataları ve özen ve saygıyla muamele görmeli.” Benzer biçimde, treponemal hastalıkların kökeni konusunda Afrika’nın da yeterince araştırılmadığını ekliyor.

Yeni çalışmada yer almayan biyoarkeoloji emekli profesörü Charlotte Roberts, araştırmanın bu hastalık grubu hakkındaki bilgi birikimine katkıda bulunduğunu belirtiyor.

Roberts, “Treponemal hastalık on yıllardır paleopatologlar tarafından, çoğu zaman tartışmalı sonuçlarla, araştırılıyor” diyor. “Bu nedenle bugüne kadar fazla kanıt görülmemiş bir dünya bölgesine ilişkin bu çalışma oldukça önemli.”

Ayrıca çalışma, Çin’den gelen erken göçlerin hastalığın Vietnam’daki yayılmasından sorumlu olmuş olabileceğini öne sürüyor. Çalışmada yer alan her iki alan da, erken dönem çiftçilerin ana kara Güneydoğu Asya’ya göçü ve ardından yerel avcı-toplayıcılarla etkileşimleri sonucunda kurulmuştu.

Live Science. 2 Nisan 2026.

Makale: Vlok, M., Minh, T. T., Czaplinski, N., Buckley, H., Domett, K., Trinh, H. H., … & Oxenham, M. (2026). Dental Stigmata and Skeletal Lesions of Congenital Treponematosis in Early Agricultural Vietnam (4000–3500 bp). International Journal of Osteoarchaeology.