Fiziksel Temas, Maymunlarda Barışı Nasıl Sağlıyor?

İnsanın en yakın maymun akrabaları üzerine yeni bir çalışma, fiziksel dokunuşun toplumsal uyumu güçlendirebileceğini gösteriyor.

Fiziksel temas, sosyal gerginliği yönetmeye ve grup içindeki huzuru korumaya yardımcı olan önemli bir evrimsel araç olabilir. En yakın maymun akrabalarımız bonobolar ile şempanzelerin davranışlarını inceleyen yeni bir çalışmanın vardığı sonuç bu.

Çalışma, hem bonobolarda hem de şempanzelerde görülen sarılma, dokunma ve öpüşme gibi güven verici fiziksel temasların toplumsal hoşgörüyü artırıp artırmadığını sınadı.

Sonuçlar, beslenme gibi toplumsal açıdan gergin olaylardan önce daha fazla güven verici dokunuşta bulunan bireylerin, sonrasında başkalarıyla birlikte beslenmeye daha fazla vakit ayırdığını gösteriyor. Bu da rekabet öncesi güven verme ile barışçıl kaynak paylaşımı arasında doğrudan bir bağa işaret ediyor.

(İlgili: Maymunlar ve İnsanlar 15 Milyon Yıldır Gülme Eylemini Paylaşıyor)

Araştırmacılar, dostane fiziksel temasın sosyal gerginliği ve rekabeti yönetmek, sosyal ilişkileri sürdürmek ve grup içindeki uyumu korumak için kısa vadeli ve esnek bir araç olarak işlev gördüğünü düşünüyor.

Bonobolar ve şempanzelerde görülen güven verici davranışların büyük ölçüde benzer olması, bu uygulamanın insanlar ile en yakın maymun akrabalarının yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşamış ortak atasına kadar uzanan ortak bir evrimsel kökene sahip olduğunu düşündürüyor.

Ekip Gerginliği Nasıl Test Etti?

Araştırmayı gerçekleştirmek için Durham Üniversitesi Psikoloji Bölümü liderliğindeki ekip, yarı vahşi koşullarda yaşayan 5 bonobo ve şempanze grubunda rekabetçi beslenme öncesindeki güven verici fiziksel temasları analiz etti.

Toplam 116 birey, yiyeceğin ortak ve sınırlı bir alana bırakılmasından önceki kontrollü 5 dakikalık süreç boyunca görüntülendi. Bu düzenek, meyve ağaçları gibi doğal kaynaklar etrafında yaşanan sosyal rekabeti taklit edecek şekilde tasarlanmıştı.

Araştırmacılar daha sonra hangi bireyin kime, nasıl dokunduğunu ve bireylerin daha sonra ne kadar süre birlikte beslendiğini ayrıntılı şekilde kaydetti. Ayrıca beslenme öncesi, sırası ve sonrasında meydana gelen saldırganlık olaylarını da kayıt altına aldı.

Hem bonobolarda hem de şempanzelerde, beslenme öncesinde daha fazla güven verici temas kuran bireylerin daha sonra birlikte daha uzun süre beslendiği görüldü.

Bonobolarda bu etkinin en güçlü olduğu eşleşmeler dişi-dişi çiftlerdi. Bu durum, bonobo toplumunda dişi ittifaklarının merkezi rolüyle uyumlu.

Şempanzelerde ise en güçlü etki erkek-erkek çiftlerinde görüldü. Bu da şempanze toplumunda erkek bağlarının önemini yansıtıyor.

Her iki türde de bu etkiler, sosyal açıdan daha hoşgörülü gruplarda daha belirgin şekilde ortaya çıktı. Bu durum, beslenme öncesinde güven verici davranışlarla güçlendirilen ittifak ilişkilerinin hoşgörülü bir sosyal ortamın sürdürülmesine katkı sağladığını gösteriyor.

Riskli Temaslar Güvenin Göstergesi Olabilir

Araştırmacılar ayrıca şempanzelerin, özellikle erkeklerin, parmaklarını ya da ellerini birbirlerinin ağızlarına sokmaları gibi riskli ve yakın temas içeren davranışları yüksek oranda sergilediğini belirledi.

Bu savunmasız davranışlar, sosyal açıdan daha hoşgörülü grupta belirgin şekilde daha sık görüldü. Bu durum, bireylerin birbirlerine zarar vermeyeceğinden emin olduklarını gösteren bir güven işareti olarak yorumlandı.

Araştırmanın başyazarı Dr. Jake Brooker, “En yakın iki akrabamız olan bonobolar ve şempanzeleri karşılaştırmak, sosyal davranışın evrimsel kökenleri ile onların ve bizim gerginliği, rekabeti ve iş birliğini nasıl yönettiğimize dair son derece ilgi çekici bilgiler sunuyor” diyor.

“Sosyal temas, dilden çok önce var olan güçlü bir iletişim aracı ve sosyal bağların kurulmasını sağlayan en eski kanallardan biri olma ihtimali yüksek. Bu bağlamlarda kullanılması, en yakın akrabalarımızla paylaştığımız ortak özelliklerden biri gibi görünüyor.”

“Şempanzelerde görülen, parmak ya da elleri başka bir bireyin ağzına sokma gibi daha riskli ağız-vücut temasları özellikle dikkat çekiciydi.”

“Şempanzeler çoğu zaman saldırganlıkla ilişkilendirilir. Ancak bu davranışlar, gergin anları yönetebilmek için derin bir güven düzeyini ve savunmasız kalmayı göze aldıklarını gösteriyor.”

“Bu araştırmayı yapma fikri kısmen en hoşgörülü şempanze grubumuzdaki bir gözlemden doğdu. Bir erkek diğerine arkadan sarıldı, ardından ikinci bir erkek katıldı, sonra üçüncüsü ve böylece zincir giderek büyüdü. Meslektaşlarımla birlikte buna ‘güvence treni’ adını vermeye başlamıştık.”

Araştırmanın kıdemli yazarı Prof. Zanna Clay, “Çalışmamız, temasın özellikle duyguların yoğun olduğu gergin zamanlarda sosyal ilişkilerimizi düzenlemede ne kadar eski ve güçlü bir role sahip olduğunu ortaya koyuyor” diyor.

“İnsan evriminde saldırganlık ve rekabetin rolüne büyük önem veriliyor. Ancak araştırmamız, soyumuzun sosyal gerginliği yönetmek, sosyal ilişkileri korumak ve toplumsal uyumu desteklemek için zengin ve esnek davranış repertuvarları da geliştirdiğini gösteriyor.”

“Şempanze kuzenlerimizde gözlemlediğimiz güven verici davranışların birçoğunun günümüzde insanlarda da görülmesi dikkat çekici. Bu durum, milyonlarca yıl öncesine uzanan davranışsal araçları özellikle en zor anlarda sosyal dünyamızı yönetebilmek için hâlâ kullandığımızı gösteriyor.”

Stres ve çatışma üzerine sonraki sorular

Araştırmada toplamda 10 saatten fazla gözlem içeren 60 birlikte beslenme seansı analiz edildi.

Araştırmacılar, bu çalışmayı, güven vermenin fizyolojik temelini inceleyerek (özellikle bu bağlamlardaki dokunuşun, dokunanda ve dokunulanda stres hormonlarını azaltıp azaltmadığını) sürdürmeyi ve analizi diğer rekabetçi ve toplumsal açıdan gergin bağlamlara da genişletmeyi umuyor.

Ayrıca, belirli çiftler arasındaki beslenme öncesi güven vermenin, onların daha sonraki birlikte beslenme hoşgörüsünü ve çatışma riskini öngörüp öngörmediğini sınayarak, bunun ilişkiye özgü olup olmadığını görmeyi de umuyorlar.

Araştırma, iki Afrika büyük maymunu barınağında gerçekleştirildi: Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki Lola ya Bonobo Barınağı ve Zambiya’daki Chimfunshi Yaban Hayatı Yetimhanesi Vakfı.

Durham University. 21 Temmuz 2026.

Makale: Brooker, J. S., Goldsborough, Z., van Leeuwen, E. J., Kordon, S., Webb, C. E., & Clay, Z. (2026). Reassuring body contact promotes social tolerance in bonobos and chimpanzees.