En Erken Botanik Sanatı, Matematiksel Düşünceye İşaret Ediyor

8.000 yıllık Halaf çömleklerindeki botanik motifler, sanatsal ifadenin ötesinde geometrik ve aritmetik düzen barındırıyor.

Journal of World Prehistory dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, insanlığın botanik figürlere dair en eski sanatsal temsillerinden bazılarının, sadece dekoratif olmaktan çok öte, matematiksel bir zeka taşıdığını ortaya koyuyor.

İbrani Üniversitesi’nden Prof. Yosef Garfinkel ve Sarah Krulwich, antik çömlekler üzerinde yaptıkları kapsamlı bir analizle, insanlık tarihinde bitkisel motiflerin bilinen en eski sistematik tasvirlerini 8.000 yıldan daha eskiye, kuzey Mezopotamya’daki Halaf kültürüne (MÖ yaklaşık 6.200 ila 5.500) dayandırıyorlar.

(İlgili: Domuztepe Höyüğü’nde 7.600 Yıllık Mühür Bulundu)

Araştırmaları, bu erken tarım topluluklarının çiçekleri, çalıları, dalları ve ağaçları kayda değer bir özenle boyadığını ve bu resimlerin içine karmaşık geometrik ve aritmetik düşüncenin kanıtlarını yerleştirdiğini gösteriyor.

Tarihöncesi sanata yeni bir bakış açısı

Daha önceki tarihöncesi sanat, öncelikle insanlara ve hayvanlara odaklanıyordu. Ancak Halaf çömlekleri, bitki dünyasının insan sanatsal ifadesine sistematik ve görsel olarak sofistike bir şekilde girdiği anı işaret ediyor.

Garfinkel ve Krulwich, 29 arkeolojik alanda, bazıları natüralist, bazıları ise soyut olan yüzlerce özenle işlenmiş bitkisel motifi belgeledi; hepsi de bilinçli bir sanatsal tercihi yansıtıyordu.

Yazarlar, bu bulgunun önemini şöyle özetliyor: “Bu kaplar, tarihte insanların bitki dünyasını sanatsal ilgiyi hak eden bir konu olarak tasvir etmeyi seçtiği ilk anı temsil ediyor. Bu, köy yaşamına ve simetri ile estetiğe dair artan bir farkındalığa bağlı bilişsel bir değişimi yansıtıyor.”

Çalışmanın en çarpıcı tespitlerinden biri, Halaf çiçek tasarımlarındaki kesin sayısal örüntüler. Birçok çömlekte, 4, 8, 16, 32 ve hatta 64 gibi geometrik bir ilerlemeyi takip eden yaprak sayılarına sahip çiçekler yer alıyor.

Araştırmacılar, bu dizilerin kasıtlı olduğunu ve yazılı sayıların ortaya çıkmasından çok önce, uzamsal bölme konusunda gelişmiş bir kavrayışı gösterdiğini savunuyor.

Garfinkel, “Bu çiçek motiflerinde yansıtılan, alanı eşit bir şekilde bölme yeteneği, büyük olasılıkla hasatları paylaşmak veya ortak alanları tahsis etmek gibi günlük yaşamdaki pratik kökenlere sahipti” diye açıklıyor.

Bu çalışma, kültürel ifadede gömülü matematiksel bilgiyi tanımlayan etnomatematik alanına önemli bir katkıda bulunuyor.

Belgelenen bitkisel motifler, tam bir botanik yelpazesini kapsıyor: Titizlikle dengelenmiş taç yapraklara sahip çiçekler; botanik netlikle resmedilmiş fideler ve çalılar; ritmik, tekrarlayan şeritler halinde düzenlenmiş dallar; ve bazen hayvanlar veya mimari ögelerle birlikte gösterilen, uzun, heybetli ağaçlar.

Dikkat çekici bir şekilde, motiflerin hiçbiri yenilebilir bitkileri tasvir etmiyor. Bu durum, amacın tarımsal veya ritüelistik olmaktan ziyade estetik olduğunu düşündürüyor. Yazarlar, çiçeklerin olumlu duygusal tepkilerle ilişkilendirildiğini ve bunun da onların öne çıkmasını açıklayabileceğini belirtiyorlar.

Matematik tarihini yeniden yazmak

Yazılı matematiksel metinler Sümerlerde binlerce yıl sonra ortaya çıkmış olsa da, Halaf çömlekleri; simetri, tekrar ve geometrik organizasyona dayanan daha erken, sezgisel bir matematiksel akıl yürütme biçimini ortaya koyuyor.

Krulwich, “Bu örüntüler, matematiksel düşüncenin yazıdan çok önce başladığını gösteriyor” diyor. “İnsanlar bölmeleri, dizileri ve dengeyi sanatları aracılığıyla görselleştiriyorlardı.”

Çalışma, bu bitkisel motifleri kataloglayarak ve matematiksel temellerini ortaya çıkararak, erken toplulukların doğal dünyayı nasıl anladığına, çevrelerini nasıl organize ettiğine ve bilişsel karmaşıklığı nasıl ifade ettiğine dair yeni bir bakış açısı sunuyor.

Kudüs İbrani Üniversitesi. 10 Aralık 2025.

Makale: Garfinkel, Y., & Krulwich, S. (2025). The earliest vegetal motifs in prehistoric art: Painted Halafian pottery of Mesopotamia and prehistoric mathematical thinking. Journal of World Prehistory, 38(14).