Aspendos’ta Nadir Nehir Tanrısı Eurymedon Mozaiği Bulundu

Antalya’daki Aspendos Antik Kenti’ndeki kazılar, Roma dönemi mozaik sanatında nadir karşılaşılan bir nehir tanrısı tasvirini ortaya çıkardı.

MS 3. yüzyıla tarihlenen mozaik, Aspendos topraklarını kateden ve kente hayat veren Eurymedon Nehri’nin tanrısı olan Genç Eurymedon’u betimliyor.

Keşif, kentin akropolünü tiyatroya bağlayan Tiyatro Caddesi’nin Doğu Meydanı’nda yapıldı. Buradaki çalışmalar, meydan ile doğu sur duvarları arasında yaklaşık 6 x 25 metre boyutlarında mozaik döşemeli bir mimari yapıyı ortaya çıkardı. İlk değerlendirmelere göre yapı, MS 3. yüzyılın başlarında bir havuz olarak inşa edildi. Şimdiye dek kazısı tamamlanan yaklaşık 6 x 7,5 metrelik bölümde açığa çıkarılan mozaik döşemenin, henüz kazılmamış alanlarda da sürdüğü anlaşılıyor.

(İlgili: Aspendos Kazılarında Hermes Heykeli Ortaya Çıkarıldı)

Yapı tarihinde önemli bir dönüm noktası, MS 262’de bölgeyi vuran depremdi. Tabakaların incelenmesi; yapının bu depremin ardından iç duvarlarla bölünerek farklı mekanlara ayrıldığını gösteriyor. Bu da deprem afetinin ardından toparlanmaya çalışan bir kentte kamusal mekanların yeni işlevsel ihtiyaçlara uyarlanışını gözler önüne seriyor.

İki panel, bir alegori

Gün yüzüne çıkarılan mozaik taban iki ayrı panodan oluşuyor. Geometrik bezemelerden oluşan ilk pano, merkezindeki figüratif betimin yer aldığı ikinciye giriş işlevi görüyor. İkinci panonun merkezinde “Aspendos Nehir Tanrısı Genç Eurymedon” olarak tanımlanan figür yer alıyor.

Mozaikte nehir tanrısı, başında ve elinde saz yapraklarıyla betimleniyor. Doğanın bereketini ve suyun yaşam veren gücünü simgeleyecek şekilde, içinden su dökülen bir amforaya yaslanmış pozisyonda gösteriliyor. Figüre, nehir içerisinde karşılıklı yüzen balıklar eşlik ediyor. Bu balık figürleri sahneye canlılık kazandırırken su dünyasının zenginliğini de yansıtıyor.

Saz yaprakları, amfora ve balıklarla zenginleşen bu kompozisyon hem dekoratif bir bezeme, hem de nehir-doğa-yaşam üçlüsünün eksiksiz bir alegorisini oluşturuyor.

Eurymedon kim?

Eurymedon (bugünkü Köprüçay), Toros Dağları’nın güneyinden Akdeniz’e ulaşan, Aspendos kentinin ekonomik ve coğrafi belkemiğini oluşturan nehir. Antik dönemde nehir, kente hem tarımsal bereket sağlıyor hem de Aspendos’u içerideki ticaret yollarına bağlıyordu. MÖ 466’da burada gerçekleşen ve Atinalıların Perslere karşı önemli bir zafer kazandığı Eurymedon Muharebesi de bu coğrafyanın stratejik önemine işaret ediyor.

Mozaikteki figür, bu nehrin tanrısallaştırılmış biçimi. Genç yapısıyla, Roma dönemi nehir tanrısı betimlerinde sıkça karşılaşılan yaşlı ve sakallı tipten ayrılıyor. Bu da onu ikonografik açıdan ayrı bir yere koyuyor.

“Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ışık tutacak”

Buluşu sosyal medya hesabından duyuran Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, mozaiğin bilimsel önemini şu sözlerle vurguluyor:

“Aspendos’ta yürüttüğümüz kazı çalışmalarında, Roma Dönemi Anadolu mozaik sanatına ışık tutacak son derece önemli bir keşfi gün yüzüne çıkardık. Tiyatro Caddesi’nde ortaya çıkarılan mozaiğin merkezinde, kente hayat veren Eurymedon Nehri’ni simgeleyen ‘Genç Eurymedon’ tasviri yer alıyor. Saz yaprakları, amphora ve balık figürleriyle zenginleşen bu kompozisyon; suyun, bereketin ve yaşamın simgesel anlatımını yansıtıyor.”

Bakan Ersoy, mozaiğin küçük tesseralarla oluşturulan renk geçişleri, ayrıntı zenginliği ve yüksek işçilik kalitesiyle dikkat çektiğini ve mozaik sanatında oldukça nadir rastlanan nehir tanrısı betimlerinden biri olmasıyla da ayrı bir önem taşıdığını belirtiyor.

Neden bu kadar nadir?

Roma mozaik sanatında nehir tanrısı betimleri olağanüstü nadir. Yeni belgelenen her örnek, bu mozaikleri sipariş eden toplulukların sanatsal alışkanlıklarını ve dini inançlarını anlamak için değerli bilgiler sunuyor. Aspendos örneğinde merkez motif olarak Eurymedon’un seçilmiş olması rastlantı değil: Nehir yalnızca kentin tarlalarına su ve bereket sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda kentin kimliğinin ve refahının da temeli oluyordu.

Mozaikteki teknik incelik, eseri döneminin mozaik üretiminin en üst düzeyine yerleştiriyor. Bu, doğu Akdeniz’de belgelenen en iyi örneklerle karşılaştırılabilir nitelikte. Belirli bezeme motifleri ve renk seçimleri, yakın arkeolojik alanlardaki diğer örneklerle üslupsal ilişkiler kurmaya da olanak verecek. Bu sayede Roma’nın Asia eyaletinde MS 3. yüzyıldaki mozaik üretiminin daha kesin bir haritasının çıkarılması mümkün hale gelebilir.

Yetkililer, mozaik yapısının kazısının önümüzdeki sezonlarda da süreceğini ve eserin koruma ile restorasyon süreçlerinden geçeceğini duyurdu. Eserin nihai sergileme yerinin büyük olasılıkla bölgenin arkeoloji müzesi olacağı belirtildi.