5.500 Yıllık İskelet, Frenginin Amerika Kökenli Olduğunu Gösteriyor

Kolombiya’da keşfedilen 5.500 yıllık iskelet, frenginin Amerika kökenli olduğuna dair en eski kanıtı sunuyor.

5.500 yıllık bir insan iskeleti üzerinde yürütülen antik DNA analizi, frengiye yol açan bakterinin bir atasının, Amerika kıtasında tahmin edilenden en az 3.000 yıl daha erken bir tarihte var olduğunu ortaya koyuyor.

Frengi ve çeşitli kronik cilt enfeksiyonlarına neden olan Treponema pallidum bakterisinin dünyadaki en eski kanıtı, Kolombiya’da bir kaya sığınağına gömülmüş olan bu iskelette bulundu. Ancak genetik bulgular, bu bireyin T. pallidum’un daha önce bilinmeyen bir türü ile enfekte olduğunu gösteriyor. Bu durum, hastalığın evrimine dair halihazırda karmaşık olan tabloyu daha da derinleştiriyor.

Araştırmacılar; tamamı Treponema cinsindeki bakterilerden kaynaklanan treponemal hastalıkların (frengi, bejel, frambezi ve pinta) coğrafi kökenini ve yayılımını yüzyıllardır tartışıyor. Hastalığın en iyi belgelenmiş salgınlarının 15. yüzyılda Avrupa’da patlak vermesi nedeniyle, erken dönem teoriler Christopher Columbus’un frengiyi Amerika’ya taşıdığını veya tam tersine, Amerika’daki yerli halkın hastalığı Columbus ve mürettebatına bulaştırdığını ileri sürüyordu.

(İlgili: Frengi, Amerika’dan Avrupa’ya Yayılmış)

Ancak yeni DNA çalışmaları; Şili’de MS 1.000, Brezilya’da ise MÖ 350 ile MS 570 yılları arasına tarihlenen bireylerde T. pallidum tespit ederek, bakterinin Kolomb öncesi dönemden çok daha önce kıtada var olduğunu kanıtladı. Science dergisinde yayımlanan güncel çalışmada araştırmacılar, 5.500 yıl önce Kolombiya’da yaşamış orta yaşlı bir avcı-toplayıcının iskeletinden şimdiye kadarki en eski T. pallidum genomunu izole etmeyi başardılar.

Lozan Üniversitesi’nde hesaplamalı biyolog olan araştırmanın baş yazarı Davide Bozzi, sonuçların T. pallidum’un insanlarla ilişkisini binlerce yıl geriye ittiğini belirtiyor.

Treponema’nın antik genomlarının kurtarılması son derece zor. Bu genomlar genellikle, kemikte enfeksiyonun geç evreleriyle ilişkilendirilen ve “güve yeniği” (caries sicca) olarak bilinen delikli lezyonların bulunduğu iskeletlerde bulunuyor. Şaşırtıcı bir şekilde, T. pallidum kanıtı içeren bu 5.500 yıllık iskelette belirgin bir kemik lezyonuna rastlanmadı, ancak bölgedeki diğer iskeletlerde bu lezyonlar vardı.

Araştırmacılar, TE1-3 adını verdikleri bu yeni genomu incelerken, bunun bugüne kadar tanımlanmış tüm diğer T. pallidum alt türlerinden farklı bir soya ait olduğunu keşfettiler. Genomlar arasındaki farklılıkların istatistiksel analizine dayanarak, TE1-3’ün günümüzdeki soylardan yaklaşık 13.700 yıl önce ayrıldığı tahmin ediliyor. Bu veri, Treponema’nın Amerika kıtasında uzmanların düşündüğünden binlerce yıl daha erken dolaşıma girdiğini gösteriyor.

Yeni bulgular, TE1-3 gibi dönem Treponema soylarının cinsel yolla bulaşıp bulaşmadığını henüz açıklığa kavuşturmuyor. Ancak uzmanlar, patojenlerin Amerika’da çok daha eskiye dayanan, çeşitlenmiş bir evrimsel geçmişi olduğunu vurguluyor. Mississippi Eyalet Üniversitesi’nden araştırmaya dahil olmayan antropologlar Molly Zuckerman ve Lydia Bailey, bu keşfin frengi için Avrupa’dan ziyade Amerika kökenli bir başlangıca işaret ettiğini belirtiyor.

Antik genomların modern genetik verilerle karşılaştırılması, hem son on yılda küresel olarak yeniden yükselişe geçen frengi için enfeksiyon kontrol stratejileri geliştirilmesine hem de bulaşıcı hastalık tarihinin anlaşılmasına yardımcı olabilir. Araştırmacılar, 15. yüzyıl frengisinin, küresel olarak ortaya çıkan ilk bulaşıcı hastalık ve HIV/AIDS’ten COVID-19’a kadar sonraki tüm hastalıkların habercisi olabileceğini ekliyor.

Santa Cruz’daki Kaliforniya Üniversitesi’nden genetikçi Lars Fehren-Schmitz’e göre ise yeni keşif “türlerin evrimi ve geçmiş ve şimdiki topluluklar için potansiyel sağlık riskleri konusundaki anlayışımıza katkıda bulunma konusunda paleogenomik bilimin eşsiz potansiyelini” gösteriyor.

Live Science. 22 Ocak 2026.

Makale: Davide Bozzi et al. (2026). A 5500-year-old Treponema pallidum genome from Sabana de Bogotá, Colombia. Science, 391.