Şili’de Bulunan 1.100 Yıllık Mumya, Çöken Madende Ölmüş

Şili’de bulunan 1.100 yıllık bir mumyanın, turkuaz madeni çöktüğünde aldığı ağır yaralanmalar nedeniyle öldüğü ortaya çıktı.

Şili’nin Atacama Çölü’nde bir turkuaz madeninin yakınında gömülü olarak bulunan bir erkeğe ait mumyalaşmış kalıntılar, onun trajik bir iş kazasında hayatını kaybetmiş bir madenci olduğunu gösteriyor.

Yaklaşık 1.100 yıllık mumyalaşmış bir erkeğe ait kalıntılar, onun Şili’de eski bir turkuaz madenciliği kazasında öldüğünü gösteriyor. Yeni bir çalışmaya göre, iskelet üzerinde tespit edilen yaygın künt travma izleri, ölüm nedeninin kaya düşmesi ya da maden çökmesi olduğunu düşündürüyor.

Doğal olarak mumyalaşmış beden; yay ve ok ile halüsinojenik maddeler için burundan çekmekte kullanılan set gibi mezar hediyeleriyle birlikte, 1970’lerde Atacama Çölü’nün ortasında yer alan Kuzey Şili’deki El Salvador kentinde, İspanyol öncesi döneme ait bir turkuaz madeninin hemen dışındaki bir bulundu. Mumyanın sol alt bacağındaki kemikte görülen belirgin bir kırık, erkeğin bir kazaya karışmış olabileceğini düşündürüyordu. Ancak bedenin kapsamlı analizi 2023’e kadar tamamlanmadı.

(İlgili: İran’da 2.500 Yıl Önce Madende Ölen ‘Tuz Adamlar’ İnceleniyor)

International Journal of Osteoarchaeology dergisinde yayımlanan çalışmada, Şili’nin Santiago kentindeki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nde görev yapan arkeologlar Catalina Morales ve Francisco Garrido, erkeğin ölümüne yol açmış olması muhtemel ağır travmanın ayrıntılarını ortaya çıkarmak için BT taramaları ve röntgen görüntülemeleri kullandı.

Morales ve Garrido, “Bir madencinin madene girip çevredeki kayadan turkuaz çıkarmak için taş çekiçler kullanmış olması muhtemel. Kaya düşmesi durumunda ise hiçbir koruma önlemi yoktu” diyor.

Araştırmacıların mumya üzerindeki incelemelerinde, erkeğin öldüğünde 25 ile 40 yaş arasında olduğu belirlendi. Radyokarbon tarihleme, mumyayı MS 894 ile 1016 arasına yerleştirdi. Bu tarih aralığı, Orta Andlar’da Geç Ara Dönem’in başlarına denk geliyor; yani Wari İmparatorluğu’nun nihai çöküşünün ardından, İnka İmparatorluğu’nun yükselişinden önceki döneme.

Erkeğin üst omurgasında iyileşmemiş çok sayıda kırık tespit edildi. Ayrıca kaburga, kürek kemiği ve köprücük kemiği kırıkları da vardı. Bunlar, araştırmacıların çalışmada yazdığına göre, sırtın üst kısmında “geniş bir alana yayılan künt kuvvetli bir darbeyi” düşündürüyor ve “üst sol göğüs kafesinin darbenin asıl yükünü taşıdığını” ortaya koyuyordu. Darbe, omurların bir kısmını yerinden oynatmış ve göğüs kafesinin çökmesine neden olmuştu.

Bunun yanı sıra, omurganın tabanına yakın bir omurda da kırık belirlendi; bu kırık muhtemelen üst sırt yaralanmasının dolaylı sonucu olarak oluşmuştu. Araştırmacılar, üst ve alt omurga yaralanmalarının her ikisinin de “genellikle ağır omurilik hasarı ve yüksek ölüm oranıyla ilişkili” olduğunu söylüyor.

Buna karşın, erkeğin kafatasında, boynunda ya da kollarında herhangi bir yaralanma saptanmadı. Bu durum, darbenin erkeğin baş aşağı bir vücut pozisyonundayken gerçekleştiğine işaret ediyor. Kişi ya aktif biçimde kazı yapıyordu ya da yukarıdan düşen ağır bir nesne çarptığında kollarıyla başını korumaya çalışıyordu. Araştırmacılara göre bu tür yaralanmalar, depremde yaralanan insanların bedenlerinde ve ormancılık, inşaat ve madencilik gibi mesleki kazalarda görülebiliyor.

Araştırmacılara göre Atacama Çölü’nde turkuaz madenciliği iki bin yıl boyunca yapılmıştı. Madenciler, yarı değerli taşı çıkarmak ve maden kampına taşımak için taş çekiçler, ahşap ve taş kürekler ile sepetler gibi özel ekipmanlar kullanıyordu. Kampta turkuaz boncuklara dönüştürülen taşların büyük kısmının daha sonra ticareti yapılıyor ya da İspanyol öncesi dönemin geniş İnka yol sistemi boyunca değiş tokuş ediliyordu.

Eski turkuaz madenlerinin çoğu açık ocak ve sığ olduğundan, madenciler koruyucu ekipman kullanmıyordu. Ancak araştırmacıların belirttiğine göre El Salvador’daki maden, yer altı galerileri içeren az sayıdaki örnekten biriydi.

Araştırmacılar çalışmada, “Arkeolojik bağlam göz önüne alındığında, bu birey muhtemelen turkuaz çıkarırken, maden tavanından sırtına düşen bir kaya nedeniyle öldü, fakat antik madencilerin yaşam koşullarını daha iyi anlayabilmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var” diyor.

Live Science. 9 Ocak 2026.

Makale: Morales, C., & Garrido, F. (2025). A Dangerous Trade: Traumatic Injuries Likely Sustained From Turquoise Mining a Millenia Ago in the Atacama Desert, Chile. International Journal of Osteoarchaeology.