Ukrayna’daki İskit Mezarında Zehirli Kırmızı Mineral Bulundu

Ukrayna’da Geç İskit kültürüne ait iki kadının mezarında zehirli bir kırmızı mineral tespit edildi ama bunun neden kullanıldığı bilinmiyor.

Yakın zaman önce yayımlanan bir çalışmaya göre Ukrayna’daki arkeologlar, 1.900 yıllık iki İskit kadınına ait çifte gömütte kırmızı zincifre (cıva sülfür) yumruları keşfetti. Zincifre, son derece zehirli bir kimyasal olan cıva sülfürün mineral formu.

Vermilyon olarak da adlandırılan bu koyu kırmızı pigment, Avrupa’daki başka tarihöncesi mezarlarda da bulundu ve yeni ölülere yaşam dolu kızıl bir “renk” vermek amacıyla üzerlerine serpilmiş olabilir. Ancak Ukrayna’daki çifte gömütte zincifrenin aynı zamanda pratik bir işlevi de olmuş olabilir: daha eski cesetlerin çürümesini yavaşlatmak. İskit gömütleri dahil tarihöncesi mezarlar, daha fazla ölü gömmek için sıklıkla yeniden açılıyordu.

Çalışmanın birinci yazarı, Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi’nden arkeolog Olena Dzneladze, “Bir kriptin arka arkaya 50 yıla kadar kullanılabildiğini biliyoruz. Kazılar sayesinde Geç İskit kriptlerinin açıldığını ve ikincil, hatta üçüncül gömütlerin yapıldığını kesin olarak biliyoruz” diyor.

(İlgili: Mumyalanmış İskit Kadınının Çenesine ‘İlkel’ Protez Yapılmış)

İskitler, yaklaşık MÖ 800’den MS 300’e kadar Ukrayna’dan Çin’e uzanan Avrasya Bozkırı’nda yaşayan, farklı ama kültürel olarak birbiriyle bağlantılı göçebe topluluklardı. Zincifre içeren çifte gömüt, bu kültürün son dönemine, MS 1. yüzyıldan 2. yüzyılın başlarına tarihleniyor.

Zincifre izleri, ülkenin güneyinde Dinyeper Nehri kıyısındaki Geç İskit mezarlığı Chervony Mayak’ta iki kadının kalıntılarını barındıran tek bir mezarda bulundu. Kadınlardan biri öldüğünde 35 ile 45 yaşları arasındaydı; 18 ile 20 yaş arasındaki daha genç bir kadının kalıntıları ise aynı mezara daha sonra gömülmüştü. Kadınlar boncuklar, çanak çömlek ve metal eşyalar dahil çeşitli ölü hediyeleriyle birlikte defnedilmişti.

Alan 1970’lerde keşfedildi ve 2011’den bu yana bazı mezarlarda kırmızı yumrular bulunuyordu. Ancak Dzneladze ve meslektaşlarının Antiquity dergisinde yayımlanan çalışması, bu yumruları ilk kez zincifre olarak tanımlıyor ve bir Geç İskit mezarında zincifrenin bilimsel olarak tespit edildiği ilk örneği oluşturuyor.

Zehirli Pigment

Zincifre insanlar için son derece zehirli olsa da çalışmanın yazarları, MS 1. yüzyılda Ukrayna’da onu kullanan insanların bunu bilmiyor olabileceğini belirtiyor.

Bazı tarihöncesi topluluklarda zincifre, kil benzeri bir pigment olan aşıboyası (demir oksit) ile aynı şekilde vücut boyası, mağara resimleri ve ritüeller için kullanılıyordu. Ancak aşıboyası zehirsiz olduğu halde zincifre (özellikle ısıtıldığında ve zehirli gazları solunduğunda) cıva zehirlenmesine yol açıyor. Cıva vücutta birikir ve titremelere, solunum sorunlarına, hatta ölüme neden olabiliyor. Zincifre ile sık temas eden tarihöncesi insanların kemiklerinde son derece yüksek cıva seviyeleri saptanıyor.

Araştırmacılar, Chervony Mayak’ta zincifrenin kozmetik amaçlı kullanım ya da bakterilere karşı direnç göstererek çürümeyi yavaşlatma gibi başka işlevleri de olmuş olabileceğini yazıyor.

Chervony Mayak’taki 177 mezardan yalnızca üçünde mineralin izlerine rastlandı; başka yerlerdeki İskit gömütlerinde bu kırmızı mineral bulunmuyor. Ancak araştırmacılar, diğer Geç İskit mezarlarında bunların gözden kaçırılmış olabileceğini düşünüyor.

Dzneladze, “Arkeolojik saha raporlarında ve yayınlarda sıklıkla ‘kırmızı pigment’, ‘bir parça aşıboyası’ veya ‘allık’ bulunduğuna dair kısa bir açıklama okuyoruz. Ancak bunlar herhangi bir netleştirme ya da analiz yapılmadan yazılıyor. Oysa bunlar farklı maddeler olabilir.”

Kozmetik Amaçlı mı?

Chervony Mayak’ta zincifre içeren üç mezarın üçü de kadınlara ait. Bu durum, mineralin aynı zamanda kozmetik bir amaca hizmet etmiş olabileceğini düşündürüyor. Dzneladze, erkek ve kadın İskit mezarlarındaki ölü hediyelerinin birbirinden farklı olduğunu belirterek “bunu kadın ölü hediyesi takımının bir parçası olarak değerlendirebiliriz” diyor.

Dzneladze sözlerine şöyle devam ediyor: “Zincifrenin kozmetik amaçlarla da kullanılmış olması olasılığı göz ardı edilmemeli. Geç İskit kadın gömütlerinde kozmetik saklamak ve karıştırmak için kullanılan piksisler (kaplar), kutucuklar ve deniz kabuklarında aşıboyası ve diğer mineral boyalar da bulundu.”

Güney Danimarka Üniversitesi Fizik, Kimya ve Eczacılık Bölümü’nden emekli profesör Kaare Lund Rasmussen, çalışmada yer almadı ancak zincifrenin cüzzam ve frengi için etkili bir tıbbi tedavi olarak görüldüğü ortaçağ Avrupa’sındaki kullanımını araştırmıştı.

Rasmussen, Avrupa’daki daha eski tarihöncesi gömütlerde zincifre bulunduğunu ve dolayısıyla Geç İskit kültürünün de muhtemelen pigment olarak bundan yararlanmış olmasının mantıklı olduğunu söylüyor.
Rasmussen, zincifre ve aşıboyası gibi renk maddelerinin Avrupa’da 15.000 yıl öncesine kadar uzanan Mezolitik Dönem mezarlarında, Son Buzul Maksimumu sırasında Kuzey Avrupa’nın büyük bölümünü kaplayan yoğun buzullanma döneminin ardından bulunduğunu ekliyor.

Rasmussen, “Danimarka’da güzel bir mezar hatırlıyorum; bir anne ve küçük çocuğu birlikte gömülmüş, çocuk bir kuğunun kanadının üzerine yatırılmış, üzerlerine kırmızı aşıboyası serpilmişti” diyor.

Live Science. 13 Mart 2026.

Makale: Dzneladze, O., Sikoza, D., Symonenko, O., Polit, B., Czech-Błońska, R., Miśta-Jakubowska, E., & Siuda, R. (2025). Mysterious red: cinnabar from the Chervony Mayak burial ground, Ukraine. Antiquity, 99(406).