Toba Süper Patlaması, Afrika’dan Göçümüzü Kolaylaştırmış

Modern insanlar Afrika’dan birçok kez yayıldı, ancak küresel yayılıma yol açan olay 100.000 yıldan daha kısa bir süre önce meydana geldi.

Etiyopya’nın kuzeybatısındaki ovalarda bulunan Orta Taş Devri arkeolojik alanı Shinfa-Metema 1’den, 74.000 yıl önceki Toba süper patlamasından kalma uçlar modern insanların Afrika dışına yayılmasından önce yay ve ok kullanımına dair kanıtlar sağlıyor. C: Blue Nile Survey Project

Bazı araştırmacılar, yayılımların, gıdanın bol olduğu ve insan popülasyonlarının çevreleriyle uyumlu bir şekilde genişlediği nemli dönemlerde oluşan “yeşil koridorlar” ile sınırlı olduğunu öne sürüyor.

Ancak yeni bir çalışma, insanların kurak dönemlerde mevsimsel nehirlerin oluşturduğu “mavi otoyollar” boyunca da yayılmış olabileceğini öne sürüyor. Araştırmacılar ayrıca okçuluğun en eski kanıtlarını temsil eden taş aletler ve yemek pişirmeye dair kanıtlar da buldular.

Afrika Boynuzu’nda çalışan araştırmacılar, yaklaşık 74.000 yıl önce tarihin en büyük süper volkanlarından biri olan Toba patlaması sonrasında erken modern insanların nasıl hayatta kaldığını gösteren kanıtlar ortaya çıkardılar. Bu insanların davranışsal esnekliği, yalnızca şiddetli patlamayı atlatmalarına yardımcı olmakla kalmadı, aynı zamanda modern insanların daha sonra Afrika’dan ve dünyanın geri kalanına yayılmasını da kolaylaştırmış olabilir.

(İlgili: Neandertaller ‘Süper Volkan’ Patlaması Yüzünden mi Öldü?)

İnsanın Kökenleri Enstitüsü’nde araştırma bilimcisi ve İnsan Evrimi ve Sosyal Değişim Okulu’nda Vakıf Profesörü olan Marean, “Bu çalışma, Güney Afrika’daki Pinnacle Point’ten elde edilen sonuçları doğruluyor; Toba patlaması Afrika’daki çevreyi değiştirmiş olabilir, ancak insanlar patlamanın neden olduğu çevresel değişime uyum sağladı ve hayatta kaldı” diyor.

Ekip, Mavi Nil Nehri’nin bir kolu olan Shinfa Nehri boyunca, günümüzün kuzeybatı Etiyopya’sının ovalarındaki Shinfa-Metema 1 bölgesini araştırdı. Süper patlama, alanın işgal edildiği zamanın ortasında meydana geldi ve kimyası Toba’nınkiyle eşleşen küçük cam parçalarıyla belgelendi.

Cryptotephra kullanarak doğru tarihlendirme

Marean, “Bu çalışmanın çığır açıcı sonuçlarından biri, Güney Afrika’daki önceki çalışmamız için geliştirilen ve şimdi burada Etiyopya’ya uygulanan yeni Cryptotephra yöntemleriyle, Afrika’daki ve belki de dünya çapındaki arkeolojik alanları birkaç haftalık bir netlik içinde ilişkilendirebiliriz.” diyor.

Etiyopya’nın kuzeybatısındaki Orta Taş Devri bölgesinde insan saçı çapından daha küçük bir cam parçası bulundu. Kimyası, dünyanın diğer ucunda Endonezya’da bulunan Toba süper yanardağınınkiyle eşleşiyor. Bu arkeolojik alanda yaşayan insanlar, davranışsal esneklikleri sayesinde aşırı patlamadan sağ kurtuldular. C: Racheal Johnsen.

Cryptotephra, boyutları 80-20 mikron arasında değişebilen, insan saçı çapından daha küçük olan, volkanik cam parçalarıdır. Bu mikroskobik parçaları arkeolojik çökeltilerden çıkarmak sabır ve detaylara dikkat etmeyi gerektirir. 

İnsan Kökenleri Enstitüsü’nde araştırma bilimcisi ve İnsan Evrimi ve Sosyal Değişim Okulu’nda profesör olan Christopher Campisano, “Bu arkeolojik alanlarda Cryptotephra aramak samanlıkta iğne aramak ama iğnenin olup olmadığını bile bilmemek gibi. Bununla birlikte, birbirinden 8.000 kilometre uzaktaki ve potansiyel olarak daha uzak bölgeleri binlerce yıl yerine birkaç haftalık yanılma payı ile ilişkilendirebilme yeteneğine sahip olmak her şeye değer.” diyor.

Campisano, “Bu çalışma, Afrika’daki arkeolojik alanları tarihlendirmek ve ilişkilendirmek için son derece düşük bolluğa sahip Cryptotephra’yı başarılı bir şekilde analiz etmek için sınırları zorlayan ekibin önemini bir kez daha vurguluyor” diyor.

Pinnacle Point’te düşük bolluktaki kriptotefrayı tanımlamaya yönelik yöntemler ilk olarak merhum Gene Smith ve Racheal Johnsen liderliğindeki Nevada Üniversitesi Las Vegas’ta geliştirildi ve şu anda STEP Laboratuvarı’nda (Arizona State University’s Sediment and TEphra Preparation) sürdürülüyor.

Yüksek lisans öğrencisi Jayde Hirniak, Campisano ile birlikte çalışarak ve UNLV’de (Nevada Las Vegas Üniversitesi) geliştirilen yöntemleri temel alarak ASU’nun kendi Cryptotephra laboratuvarını (STEP Laboratuvarı) oluşturma çabasına öncülük etti. Hirniak ayrıca Birleşik Krallık’ta yüzlerce veya binlerce cam parçasını koruyan tortu örnekleriyle çalışan Cryptotephra laboratuvarlarıyla da işbirliği yaptı.

Artık Hirniak’ın birincil uzmanlığı, arkeolojik ve paleoçevresel kayıtları birbirine bağlamak ve bunları aynı zaman çizelgesine yerleştirmek için volkanik kül kullanımını içeren tefrokronolojidir ve bu onun bu araştırmaya katkısı oldu.

Kuzeybatı Etiyopya’nın ovalarındaki Orta Taş Devri arkeolojik alanı Shinfa-Metema 1’de yapılan kazılar, 74.000 yıl önce Toba süper yanardağının patlamasından sağ kurtulan bir insan popülasyonunu ortaya çıkardı. C: From topographic-map.com Open Database License (ODbL) v1.0

Hirniak, “ASU’daki laboratuvarımız son derece uzmanlaşmış bir teknik kullanarak son derece düşük bolluğa sahip Cryptotephra tabakalarını (gram başına 10 parçadan az) işlemek için inşa edildi. Dünyada bu yeteneklere sahip sadece birkaç laboratuvar var.” diyor.

‘Mavi yol ağları’ boyunca göçler

Araştırmacılar, fosil memelilerin dişlerinin ve devekuşu yumurtası kabuklarının izotop jeokimyasına dayanarak, bu bölgenin, bugün Doğu Afrika’daki mevsimsel olarak en kurak habitatlardan bazılarıyla aynı düzeyde, uzun kurak mevsimlerin yaşandığı bir dönemde insanlar tarafından iskan edildiği sonucuna vardı.

Ek bulgular, kurak dönemlerde nehir akışları durduğunda, insanların su içmek için kalan su birikintilerine gelen hayvanları avlayarak uyum sağladığını gösteriyor. Su birikintileri küçülmeye devam ettikçe, herhangi bir özel ekipman olmadan balık yakalamak daha kolay hale geldi ve diyetler daha çok balığa kaydı.

İklimsel etkilerin daha uzun bir kurak mevsime neden olduğu ve bölgedeki insanların balığa daha fazla güvenmelerine neden olduğu görülüyor. Su birikintilerinin daralması, insanları daha fazla yiyecek aramak için dışarıya doğru göç etmeye de itmiş olabilir.

Çalışmanın baş yazarı John Kappelman, “İnsanlar belirli bir kurak mevsim su birikintisinin içinde ve çevresinde yiyecekleri tükettikçe, muhtemelen yeni su birikintilerine taşınmak zorunda kaldılar. Bu nedenle mevsimsel nehirler, popülasyonları kanallar boyunca bir su birikintisinden diğerine çeken ‘pompalar’ işlevi gördü ve potansiyel olarak en son Afrika dışına yayılmayı tetikledi.” diyor.

Shinfa-Metema 1’de yaşayan insanların Afrika’yı terk eden grubun üyeleri olması pek olası değil. Bununla birlikte, Toba süper patlaması gibi zorlu iklim koşullarına uyum sağlamalarına yardımcı olan davranışsal esneklik, muhtemelen türümüzün sonunda Afrika’dan yayılmasına ve tüm dünyaya dağılmasına olanak tanıyan Orta Taş Devri insanlarının temel bir özelliğiydi.

Shinfa-Metema 1 bölgesinde yaşayan insanlar, kemiklerdeki kesik izlerinden de anlaşılacağı üzere antiloptan maymuna kadar çeşitli kara hayvanlarını avladılar ve bölgedeki kontrollü ateşin kanıtlarından da anlaşılacağı üzere yemeklerini pişirdiler. En belirgin taş aletler küçük, simetrik üçgen uçlardı. Analizler, bu uçların büyük olasılıkla 74.000 yıllık ok uçları olduğunu ve okçuluğun en eski kanıtını temsil ettiğini gösteriyor.


Arizona State University. 20 Mart 2024.

Makale: Kappelman, J., Todd, L. C., Davis, C. A., Cerling, T. E., Feseha, M., Getahun, A., … & Yanny, S. (2024). Adaptive foraging behaviours in the Horn of Africa during Toba supereruption. Nature, 1-8.

Ankara Üniversitesi, Tarih Öncesi Arkeolojisi bölümünden mezun.

You must be logged in to post a comment Login