Sümerlerin 4.000 Yıllık Teknik Reçeteleri: Modern Asfaltın Kökeni

4.000 yıllık bulgular, Sümerlerin bitüm işlemedeki dehasının modern asfalt teknolojisiyle olan şaşırtıcı benzerliğini ortaya koyuyor.

Mezopotamya’nın eski zanaatkârlarının, günümüz asfalt üretiminde kullanılan malzeme mühendisliği ilkelerini binlerce yıl önceden uyguladığı ortaya çıktı. Yeni bir çalışma; Sümerlerin bitüm (katran) kullanımında tesadüflere yer bırakmadığını kanıtlıyor. Bulgular, Sümerlerin yapıştırıcılardan su yalıtımına kadar her alan için modern bilimin bugün geçerliliğini doğruladığı hassas “teknolojik reçeteler” hazırladığını gösteriyor.

Bilim insanları, Irak’ın güneyinde yer alan ve MÖ 3. binyılın en önemli merkezlerinden biri olan Abu Tbeirah sahasından alınan 59 örneği inceleme altına aldı. Dijital mikroskopi ve makine öğrenmesi algoritmaları sayesinde, orijinal parçalara hiçbir zarar vermeden bu malzemelerin bileşenleri ve karışım oranları tek tek tanımlandı.

(İlgili: Sümerlerin Yükselişi, Gerçekleşen Gelgitlerle Şekillendi)

Petrol kökenli doğal bir hidrokarbon olan bitüm, antik Mezopotamya dünyası için oldukça değerli bir malzemeydi. Yapıştırıcı, yalıtım maddesi ve nesne yapımında kullanılıyordu. Ancak Sümerli zanaatkârlar, saf bitümün bazı teknik sınırları olduğunu fark etmişlerdi: Malzeme fazla yapışkan olabiliyor, ısıyla yumuşuyor ya da zamanla kırılganlaşıyordu. Bu sorunları aşmak için bitüme iki temel bileşen ekleyerek farklı formüller geliştirdiler:

Ancak zanaatkarlar, saf bitümün sınırlamaları olduğunu keşfettiler; çok yapışkan olabiliyor, ısıyla yumuşayabiliyor veya zamanla kırılgan hale gelebiliyordu. Bunu çözmek için, iki tür malzeme ekleyerek farklı formüller geliştirdiler: bitkisel (saman ve kamış lifleri) ve inorganik katkılar (mineral tozları, kaya parçacıkları veya kabuk kırıntıları).

Görüntü analizleri, araştırmacıların her biri kullanım amacına göre özelleşmiş dört ana nesne grubunu ayırt etmelerini sağladı:

• Aletler için yapıştırıcılar: Çakmaktaşı oraklardan alınan örneklerde, yüksek oranda bitkisel lif ve çok az inorganik katkı saptandı. Bu lifler modern kompozit malzemelerdeki takviye birimleri gibi çalışarak esneklik sağlıyor ve yapıştırıcının çatlamasını önlüyordu.

• Ticari külçeler: Standart boyutlardaki bu parçalar, sistematik bir mineral ve bitkisel madde dengesine sahipti. Bunların, nakliye için hazırlanan ve kullanım anında ihtiyaca göre yeniden eritilerek uyarlanan “yarı mamul” ürünler olduğu düşünülüyor.

• Küre biçimli nesneler: Bu nesnelerin işlevi uzun süre anlaşılamamıştı. Analizler; mineralce zengin, homojen bir yapı ortaya koydu. Bunlar muhtemelen, artan erimiş bitümün daha sonra kullanılmak üzere kalıplandığı malzeme rezervleriydi.

• Yalıtım kalıntıları: Tabutlardan veya kamış sepetlerden alınan örnekler; hem dayanıklılığı hem de su sızdırmazlığını en üst düzeye çıkaran dengeli bir katkı kombinasyonu sergiliyordu.

Modern teknolojiyle paralellik

Çalışmanın en çarpıcı noktası, 4.000 yıldan fazla bir süre öncesine ait bu antik uygulamaların modern asfalt teknolojisiyle olan şaşırtıcı benzerliği. Günümüz mühendisleri de asfalt karışımlarına tıpkı Sümerler gibi; selüloz, jüt veya kenevir gibi bitkisel liflerin yanı sıra kireçtaşı, çimento ve kül gibi mineral katkılar ekliyor.

Araştırmacılara göre, Sümerlerin bitüm işleme teknikleri ile modern yöntemler arasındaki karşılaştırma, malzeme özelliklerini belirli ihtiyaçlara göre uyarlamak için kullanılan stratejik katkı maddeleri konusunda, malzeme mühendisliği ilkelerinin binlerce yıldır değişmediğini ortaya koyuyor.

Her iki çağda da bitkisel katkı maddeleri özellikle aşırı iklim koşullarında yapışmayı, esnekliği ve çatlama direncini artırırken; mineral katkılar ise viskoziteyi (akışkanlık direncini) düzenleyerek malzemeyi yaşlanmaya ve aşınmaya karşı koruyor.

Öngörülü bir döngüsel ekonomi örneği

Yürütülen çalışma, Sümerlerin bitümü sadece teknik bir malzeme olarak değil, aynı zamanda kıt ve son derece değerli bir kaynak olarak yönettiklerini de ortaya koyuyor. Karışımlara saman ve mineral tozu eklemek, malzemenin teknik özelliklerini iyileştirmenin yanı sıra, genellikle uzak mesafelerden taşınan bu kıymetli kaynağı bir anlamda “çoğaltmalarına” ve daha verimli kullanmalarına imkan tanıyordu.

Dahası, incelenen örneklerde bitkisel kalıntıların bu denli yaygın olması, antik çağdaki yerleşik geri dönüşüm uygulamalarına işaret ediyor: Kullanılmış bitüm toplanıyor, yeniden ısıtılıyor ve yeni uygulamalarda kaynaşmayı (füzyon) kolaylaştırmak için daha fazla lif eklenerek tekrar hayata döndürülüyordu.

Araştırmacılar için bu bulgular, teknolojik bilginin resmi teorik çerçeveler henüz yokken bile ne denli yüksek bir gelişmişlik düzeyine ulaşabileceğini kanıtlıyor. Binlerce yıl boyunca süregelen bu teknolojik dayanıklılık, antik Mezopotamya zanaatkârlarının yaratıcılığına ve bilimsel öngörüsüne dair güçlü bir kanıt.

Nesiller boyu süren sistematik gözlem ve deneylerle geliştirilen bu ampirik keşifler, modern malzeme biliminin asırlar sonra kurallaştıracağı temel ilkeleri çok önceden öngörmüştü. Bitüm, saman ve taşlarla çalışan Sümerli zanaatkârlar; her ihtiyaca uygun, dayanıklı ve uzun ömürlü malzemeler üretmenin anahtarını binlerce yıl önce bulmuşlardı.

LBV Magazine. 18 Şubat 2026.

Makale: Caruso, V., Scatigno, C., Giampaolo, S., Tufari, A., Ferguson, L., Manclossi, F., Greco, A., Romano, L., & Festa, G. (2026). Decoding Sumerian craft technologies: Morphological image processing and mesoscopic feature analysis of archaeological bitumen-based composites. Journal of Archaeological Science: Reports, 70, 105607.