Sevilla’da Kalkolitik Çağ’da Eşitlikçi ve Sürdürülebilir Bir Topluluk

Valencina de la Concepción’daki 635 taş alet, bu Kalkolitik Çağ yerleşiminde bin yıl boyunca eşitlikçi bir toplumun yaşadığını gösteriyor.

Sevilla’daki Kalkolitik yerleşim Valencina de la Concepción, MÖ 3.300 ile 2.150 yılları arasında bin yıl boyunca, kendini eşitlikçi bir biçimde örgütleyen ve iş birliği ile çeşitlendirmeye dayalı yüksek düzeyde ekonomik sürdürülebilirliğe ulaşan birkaç bin kişilik bir topluluk tarafından kesintisiz olarak iskân edildi.

Bu sonuca, yerleşimin kuzey kesiminden ele geçen 635 makrolitik aleti inceleyen Barselona Özerk Üniversitesi’nden bir araştırma ekibi ulaştı. Çalışma, Valencina’yı yalnızca ritüel amaçlı ya da geçici bir buluşma yeri olarak gören önceki yorumları yeniden ele alıyor ve alanın karmaşık ve uzun ömürlü bir yerleşim olduğu görüşünü güçlendiriyor.

Toplam 450 hektarlık bir alana yayılan Valencina de la Concepción, Avrupa’daki MÖ 3. binyıla ait en geniş yerleşim. Nekropoldeki megalitik mezarlar ve eşmerkezli mezarlar hakkındaki bilgiler giderek artsa da, yaklaşık 200 hektarlık bir alanı kaplayan yerleşim kısmı ile burayı kullanan toplulukların ekonomik uygulamaları ve toplumsal ilişkileri hakkında çok az şey biliniyor.

Bu çalışma, araştırmacıların yerleşimin iskân edildiği dönem boyunca yürütülen ekonomik faaliyetleri anlamasını ve yerleşimin sosyoekonomik örgütlenmesini yeniden değerlendirmesini sağladı.

(İlgili: Devasa Kalkolitik Çağ Toplu Mezarında Sağlık Krizi Ortaya Çıktı)

İncelenen eserler, kulübeler, atölyeler ve dairesel düzende sıralanmış çukurlar gibi yaşam ve üretim birimlerinden ve hendeklerin içinde bulunan malzemeden geliyor. Analiz, tahılların, bitkisel liflerin, hayvanların, derinin, metallerin, taşın ve diğer organik ve inorganik malzemelerin işlenmesini de kapsayan, büyük bir üretim çeşitliliğine sahip, ev içi ve geçimlik faaliyetlere dayalı bir ekonomiyi yansıtıyor.

Bu faaliyetler, 5.300 ile 5.150 yıl önce arasında, Kalkolitik Çağ’daki iskânın tamamı boyunca istikrarlı biçimde sürdürüldü. Çalışmanın başyazarı Marina Eguíluz, bunun yerleşimin kalıcı olarak iskân edildiğine işaret ettiğini belirtiyor. Eguíluz’a göre üç ana iskân evresi arasında gözlemlenebilen tek değişiklik, alanın iskân yoğunluğundan kaynaklanıyor olabilir.

Tespit edilen işlerin büyük çeşitliliği ve herhangi bir artı ürün birikiminin saptanmamış olması, iş birliğine dayalı ve çeşitlendirilmiş bir ekonomiye dayanan bir örgütlenme modeline işaret ediyor. Temelde eşitlikçi bir örgütlenmeyle birleşen bu üretim modeli, muhtemelen birkaç bin kişiden oluşan nüfusun bin yıl boyunca ekonomik olarak sürdürülebilir kalmasını sağlamış olmalı.

Çalışmanın koordinatörü Roberto Risch’e göre gözlemlenen süreklilik, Kalkolitik Çağ’da var olan, iş birliğine, birikim ve merkezileşmenin yokluğuna dayanan ve sonraki üretim yoğunlaştırma modellerinden ayrışan sosyoekonomik modelin sürdürülebilirliğini ortaya koyuyor.

Risch, bunun İber Yarımadası’nın güneyindeki Kalkolitik Çağ’ın en gelişmiş topluluklarını “iş birliğine dayalı bolluk toplumları” olarak tanımlama önerisini güçlendirdiğini söylüyor. Risch’e göre bu toplumsal örgütlenme biçimi, gruplar, kabileler, şeflikler ya da devletler arasındaki hiyerarşik ve iktidar ilişkilerine dayanan geleneksel evrimci modelleri derinden sorguluyor.

Şimdiye Kadar Ritüellerle İlişkilendirilen Eserler

Valencina de la Concepción’a dair yorumlar bugüne kadar esas olarak nekropole ve yerleşimin belirli kısımlarına odaklandı. İncelenen nesneler daha çok cenaze uygulamaları, uzak kökenli ürünler ve çanak çömlek, metalurji ve bakır alanlarındaki uzmanlaşmış zanaat üretimiyle ilişkiliydi. Taş malzemeler ise küçük ve parçalı yapıları nedeniyle daha önce ritüelin kanıtı olarak yorumlanmış, bu yüzden geçim ve gündelik faaliyetlere yönelik aletler olarak pek ilgi görmemişti.

Bu çalışmada incelenen eserler, Cerro de la Cabeza ve Pabellón Cubierto’da yapılan kazılardan ele geçti.

Çalışma ayrıca aletlerin yoğun biçimde kullanıldığını ve malzemelerin yeniden kullanıldığını da gösteriyor. Malzemeler en fazla 30 kilometrelik bir yarıçap içindeki alanlardan elde edilmiş. Bu da taş kaynaklarının yerel ve bölgesel düzeyde yönetildiğine işaret ediyor.

Yöntem; köken, üretim, kullanım ve atılma gibi yönleri anlamak amacıyla eserlerin teknolojik ve işlevsel analizinin yanı sıra hammaddelerin makroskobik tanımlanmasını, radyokarbon tarihlendirmesini ve stratigrafik gözlemleri içeriyordu. Bazı eserlerden organik kökenli örnekler de alındı ve bu örnekler, eserlerin işlevinin daha iyi anlaşılmasını sağladı.

Autonomous University of Barcelona. 7 Nisan 2025.

Makale: Valentini, M. E., Risch, R., Peres, M., Martín, A. M., Falkenstein, F., & Schuhmacher, T. X. (2025). Economy of a long-term Chalcolithic ditched enclosure: analysis of the macrolithic tool assemblage of Valencina de la Concepción (Sevilla, Spain). Journal of Archaeological Science: Reports, 63, 105039.