Şempanze Yavrularının Korkusuzluğu Bize Ne Anlatıyor?

İnsanlarda ergenlikte zirve yapan risk alma eğilimi, şempanzelerde tam tersi işliyor: En cesur hamlelerin asıl sahibi yavru şempanzeler.

İnsanlarda risk alma eğilimi genellikle ergenlik döneminde zirveye ulaşır. Michigan Üniversitesi ve James Madison üniversitelerinden araştırmacılar, evrimsel akrabalarımız olan şempanzeler üzerinde çalışırken benzer bir tabloyla karşılaşacaklarını varsayıyorlardı. Ancak sonuçlar oldukça şaşırtıcıydı: En cesur ve en riskli hamlelerin sahibi, şempanze yavrularıydı.

Şempanzelerde risk alma eğilimi

İnsan davranışlarını anlamak adına bir model olarak şempanzelerin gelişimini inceleyen çalışma; risk alma eğiliminin, bireyler henüz bebeklik dönemindeyken doruk noktasına ulaştığını ve yaş ilerledikçe kademeli olarak azaldığını saptadı. İlginç bir şekilde bu davranış, cinsiyetle veya yerden yükseklikle bağlantılı değildi. Hem erkek hem de dişi yavrular, ağaç tepelerinin her seviyesinde riskli hareketler sergileme konusunda eşit derecede istekliydi.

(İlgili: Ergen Şempanzeler ve İnsanlar Benzer Riskleri Alıyor)

Bu bulgular, insan çocuklarındaki tablonun tam tersi. İnsanlarda riskli eylemler ergenlikte tavan yaparken, erkek çocuklar genellikle kızlara oranla riske daha yatkın. Araştırmacılar bu farkın temelinde “ebeveyn denetimi” olduğunu düşünüyor. İnsan ebeveynler bebeklerini çok yakından takip edebilirken, şempanze anneleri yavrularını sadece kol mesafesi kadar yakın olduklarında kısıtlayabiliyor. Michigan Üniversitesi’nden antropoloji profesörü Laura MacLatchy, bu durumu, “İnsan müdahalesi, fiziksel risk içeren davranışların sonuçlarını hafifletme konusunda devasa bir etkiye sahip” diye özetliyor.

İnsan ve şempanze davranışlarının karşılaştırılması

iScience dergisinde yayımlanan çalışmanın liderliğini yapan biyolog Lauren Sarringhaus, tüm şempanze yavrularının riskli davranışlar sergilediğini ve bebek ve genç şempanzelerin ergenlerden bile daha fazla risk aldığını vurgulayarak, “Bu gerçekten dikkat çekici, çünkü insanlarda böyle bir gelişimsel seyir görmüyoruz” diyor.

Araştırmacılara göre, eğer kendi hallerine bırakılsalardı, insanlar da en riskli oyunlarını çok küçük yaşlarda sergileyebilirlerdi. Ancak ebeveynler ve bakıcılar bu erken dönemdeki tehlikeli davranışları engelleyerek, risk alma eğilimini ister istemez ergenlik dönemine öteliyorlar.

Şempanzeler ağaçlarda yaşayan canlılardır; yani hayatlarının büyük bir kısmını besin aramak için ağaçlara tırmanarak geçirirler. Bu da, düşmenin ölümcül sonuçlar doğurabileceği anlamına gelir. Ancak bilim insanları, bu tehlikeli oyunların şempanzelerin motor becerilerini geliştirmesine yardımcı olduğunu öne sürüyor. Yavruyken kemiklerin daha esnek, vücut ağırlığının ise hafif olması, yaralanma ihtimalini düşürürken onlara riskin sonuçlarını “tartmayı” öğretiyor.

Araştırma yöntemleri ve gözlemler

İnsanlarda fiziksel risk araştırmaları yapmak etik nedenlerle oldukça zordur; kimse bir insandan laboratuvar ortamında kendini yaralama riski taşıyan bir görevi yapmasını isteyemez. Bu nedenle insanlardaki riskli davranışların incelenmesi, genellikle gözlem veya anket verileriyle sınırlı kalır.

Çalışmanın başyazarı Bryce Murray, bu zorluğa dair çarpıcı bir tespitte bulunuyor: “İnsanlarda gelişim süreci boyunca sabit kalan bir davranış bulmak zordur. Örneğin, 18 yaşına gelene kadar yasal olarak paraşütle atlama yapamazsınız; öte yandan, yetişkinlerin çocuk parklarındaki tırmanma düzeneklerini kullandığını da pek görmezsiniz.”

Bu engeli aşmak için şempanzelere yönelen araştırmacılar, Uganda’daki Kibale Milli Parkı’nda yürütülen Ngogo Şempanze Projesi kapsamındaki 119 vahşi şempanzenin yüzlerce saatlik görüntüsünü kaydettiler. Murray daha sonra bu kayıtları analiz ederek riskli hareketleri yaş kategorilerine göre sınıflandırdı. (Şempanzeler genellikle 5 yaşına kadar bebek, 5-10 yaş arası genç ve 10-15 yaş arası ergen kabul edilir.)

Gözlemlerde özellikle “serbest uçuş” adı verilen davranışa odaklanıldı. Bir şempanzenin kasıtlı olarak daldan kendini boşluğa bırakması veya herhangi bir desteğe tutunmadan daldan dala atlaması olarak tanımlanan bu eylem, yavruların dünyasındaki en saf risk göstergesi olarak kayıtlara geçti.

Temel bulgular ve çıkarımlar

Profesör MacLatchy, araştırmanın şaşırtıcı başlangıcını şu sözlerle ifade ediyor: “Bryce, en tehlikeli atlayışları aslında en küçük şempanzelerin gerçekleştirdiğini, bu durumun ise yaş ilerledikçe kademeli olarak azaldığını keşfetti. Bu tablo karşısında ‘Neler oluyor?’ diyerek uzun süre kafa yorduk.”

Analizler sonucunda, şempanze yavrularının annelerinin sırtından inip “kol mesafesinden” çıktıkları andan itibaren, hareketlerinde tamamen özgür bir alan kazandıkları fark edildi. Yavruların yetişkinlere kıyasla riskli davranış sergileme olasılığının tam 3 kat daha fazla olduğu saptandı. Bu oran genç şempanzelerde 2,5 kat, ergenlerde ise 2,1 kat olarak kaydedildi.

Sarringhaus’a göre, şempanzeler, bizim sahip olduğumuz davranışları kısıtlama yetisine sahip değiller. İnsanlarda durum çok daha farklı; çocuklarımızı kolektif bir çabayla büyütmesek bile, her zaman onları izleyen ve riskli hareketlerini engelleyen birileri var.

Gözetim faktörü ve kültürel farklılıklar

Araştırmacılar, bebekler üzerindeki bu yoğun koruma kalkanının sadece modern Batı toplumları ile sınırlı olup olmadığını anlamak için geniş bir literatür taraması da gerçekleştirdiler. Sonuçlar, farklı coğrafyalarda ve kültürlerde de bebeklerin her zaman sıkı bir gözetim altında tutulduğunu doğruladı.

Murray, “İnsanlardaki gözetim sadece modern dünyaya özgü bir olgu değil” diyor. “Son birkaç on yılda ‘helikopter ebeveynlik’ ile bu durum kesinlikle daha görünür hale geldi. Ancak küçük ölçekli toplumlarda bile yoğun bir gözetim görüyoruz; tek fark, bu gözetimin sadece ebeveynler değil; büyük çocuklar, ergenler ve diğer yetişkinler tarafından kolektif olarak yapılması.”

MacLatchy’ye göre şempanzeler için bu riskli eylemler, genellikle oyun bağlamında sergileniyor. Bu oyunlar, hem bireyin özgüven kazanmasını sağlıyor hem de ömür boyu ağaçlarda geçecek bir yaşam için hayati önem taşıyan fiziksel becerileri geliştiriyor. Yetişkinlikteki yetkinliğin aslında yavruyken yapılan bu tehlikeli pratiklere dayandığını vurgulayan MacLatchy, “Bir pratik olarak oyun, bu yavruların davranışlarının ayrılmaz bir parçası ve belki de onları durdurmanın biyolojik olarak hiçbir yolu yok” diyor.

Michigan Üniversitesi. 7 Ocak 2025.

Makale: Murray, B., MacLatchy, L., & Sarringhaus, L. (2025). Chimpanzee locomotor risk-taking points to the importance of parental and alloparental supervision in humans. iScience, 0(0), 114452.