Rosetta Taşı’nda Neden Üç Çeşit Yazı Var?

Mısır hiyerogliflerinin çözülmesini sağlayan ünlü Rosetta Taşı’nın üzerine neden üç çeşit yazı yazılmıştı?

Rosetta Taşı, aynı yazının üç farklı biçimde yazılması nedeniyle, hiyerogliflerin çözülmesinde kilit bir rol oynadı. C: British Museum

Ünlü Rosetta Taşı, iki Mısır ve bir Yunan olmak üzere üç eski metin ile yazılmış siyah bir granit levha. Sonuç olarak bu levha, araştırmacıların, anlamı yüzyıllardır tarihçilerin gözünden kaçan eski Mısır hiyerogliflerini deşifre etmesine yardımcı oldu. Ama eski yazıcılar neden bu ikonik taş üzerine üç farklı türde yazı yazdılar?

Taşta üç farklı yazı olmasının nedeni, nihayetinde Büyük İskender’in generallerinden birinin mirasından kaynaklanıyor. Taş üzerindeki Yunanca metin, İskender’in Yunanca konuşan bir Makedon generali olan I. Ptolemaios Soter tarafından kurulan Mısır’ın Ptolemaik hanedanıyla bağlantılı. İskender MÖ 332’de Mısır’ı fethetti ve Ptolemaios Soter, İskender’in ölümünden dokuz yıl sonra ülkenin kontrolünü ele geçirdi. (MÖ 30’da ölen Kleopatra, Ptolemaios soyunun son aktif hükümdarıydı.)

Günümüzde oldukça ünlü olan Rosetta Taşı, Ptolemaios Soter ile değil, onun soyundan gelen V. Ptolemaios Epiphanes ile ilişkiliydi. V. Ptolemaios’un rahipleri, Ptolemaik hanedanlığı sırasında her biri önemli sosyal roller oynayan üç farklı el yazısı kullanıyordu.

(İlgili: Hiyeroglif Yazının Çözülmesini Sağlayan Rosetta Taşı Nedir?)

British Museum’a göre, Napolyon’un Mısır’ı işgalinin bir parçası olan bir Fransız askeri seferi, 1799’da Rashid kasabasında bir kalenin inşası sırasında Rosetta Taşını ortaya çıkardı. Oxford University Press’e göre Rosetta, Rashid’in Fransızca adıydı.

Ancak taş tam değildi; daha büyük bir levhanın kırık bir parçasıydı. Ancak kırık olan üst kısmındaki hiyerogliflerin büyük bir kısmı eksik olsa da, taş üzerine üç farklı yazı türüyle aynı mesaj kazınmıştı – eski Yunanca; Mısır hiyeroglifleri; ve Mısır demotik yazısı (Mısırlıların MÖ 7. yüzyıl ile MS 5. yüzyıl arasında kullandığı el yazısı).

Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü’nde araştırma görevlisi olan Foy Scalf, “Günlük konuşmada ve idari belgelerde kullanılan çağdaş dil için Mısır demotik yazısı kullanıldı.” diyor. “Buna karşılık, hiyeroglif bölümünün grameri, Mısır dilinin MÖ 2044’ten MÖ 1650’ye kadar uzanan Orta Krallık dönemiyle ilişkili Mısır dilinin aşaması olan Orta Mısır dilini taklit ediyor. Ptolemaios döneminde, Orta Mısır dili genellikle çok resmi yazıtlar için kullanıldı, çünkü Mısırlı yazıcılar bunu, metne otorite katan kendi dillerinin klasik bir versiyonu olarak gördüler.”

Bu gümüş sikke, Mısır’da Ptolemaios hanedanını kuran ve beraberinde Yunan dilini getiren I. Ptolemaios Soter’in yüzünü tasvir ediyor.

Antik Yunanca, Ptolemaik hanedanlığı sırasında eski Mısır’da eğitimli sınıf arasında yaygın olarak kullanılmaya başlandı ve Rosetta Taşı’nın keşfi sırasında hala onu anlayan modern bilim insanları vardı. Bu nedenle taş, araştırmacıların bir dil için iki farklı yazı olan Mısır hiyerogliflerini ve demotik yazıları deşifre etmesine yardımcı oldu. (Britannica, MÖ 30’da Romalıların Mısır’ı ele geçirmesinden sonra hiyeroglif kullanımının ortadan kalkmaya başladığını ve bilinen son Mısır hiyeroglif yazısının MS dördüncü yüzyılda görüldüğünü belirtiyor)

Rosetta Taşı üzerindeki mesaj muhtemelen Kahire’nin yaklaşık 25 kilometre güneyindeki eski bir başkent olan Mısır şehri Memphis’teki bir rahipler konseyi tarafından yazılmıştı. Rahipler, MÖ 196’da tahtı 5 yaşında devralan ve resmi olarak 13 yaşında taç giyen V. Ptolemaios Epiphanes’in (MÖ 210’dan MÖ 180’e kadar yaşadı) dokuzuncu yılında oydu. Kendisinin Mısır hükümdarı olarak taç giyme töreni kutlanıyordu.

Kararnamenin Mısır genelinde dikilen taşlar üzerindeki yazıtı, resmi bildiriler için önceki bir modeli izlemişti. Scalf, “IV. Ptolemaios Philopator’un MÖ 217’deki Raphia savaşından sonra verdiği kararname ve MÖ 238 tarihli Canopus Kararnamesi’nde III. Ptolemaios Euergetes tarafından gibi benzer üç dilli kararnameler daha önce yayınlanmıştı.” diyor. “Dolayısıyla, böyle bir kararname zorunlu olarak standart bir mesele olmasa da, yerleşik bir emsal izledi.”

Kararnamenin yazıldığı bağlam, neden üç farklı yazıyla yazıldığına ışık tutuyor. Rahipler taşı oymak için Memphis’te toplandıklarında, Mısır’daki siyasi durum karmaşıktı.

Scalf, “V. Ptolemaios Epiphanes, babası IV. Ptolemaios Philopator MÖ 204’te öldüğünde sadece küçük bir çocuktu ve Mısır imparatorluğunu naipler tarafından yönetilmek üzere terk etti. İktidar geçişi, kraliyet yönetimi için talihsiz bir zamanda geldi.” diyor.

MÖ 312’de Makedon general I. Seleukos Nicator tarafından kurulan Batı Asya’nın Seleukos İmparatorluğu, IV. Ptolemaios Philopator’un ölümünün ardından oluşan güç boşluğundan yararlandı ve Batı Akdeniz kıyılarındaki bölgeleri işgal ederek oradaki Ptolemaios kontrolünü baltaladı.

Aynı zamanda Mısır, IV. Ptolemaios Philopator’un saltanatının sonlarında başlayan büyük bir yerli grup isyanıyla uğraşıyordu.

V. Ptolemaios Epiphanes’in karşılaştığı karmaşık politika göz önüne alındığında, taç giyme töreni için Memphis’teki rahiplerin toplanması muhtemelen birkaç açıdan önemliydi.

Scalf, “Memphis, firavun imparatorluğunun geleneksel başkentiydi ve bu nedenle orada bir taç giyme töreni, kral ve sarayı için sembolik bir değer taşıyordu. Memphis’teki taç giyme töreni için toplanma muhtemelen geçmişle önemli bir bağlantı, V. Ptolemaios Epiphanes’in Mısır üzerindeki konsolide yönetiminin kasıtlı bir sembolü ve Mısır rahiplerinin İskenderiye yerine kutsal şehirleri Memphis’te buluşma arzusunun kabulü olarak hizmet etti.” diyor.

Rosetta Stone, V. Ptolemaios Epiphanes’in tapınaklara hediyeler, vergi indirimleri ve Mısır’ın iç isyanlarının bir kısmının bastırılması gibi bazı başarılarını katalogluyor. Mısır’a yapılan bu hizmetler karşılığında rahipler, V. Ptolemaios Epiphanes’i desteklemek için yeni heykeller inşa etmek, tapınaklarına daha iyi süslemeler eklemek ve doğum günü ve tahta katılım günü için festivaller düzenlemek gibi bir dizi eylem sözü verdiler.

Scalf, “Kararname, onu Mısırlılar adına savaşan meşru kral olarak ve Mısır rahiplerini de onu destekliyormuş gibi göstererek etkili ve propaganda gücünü geliştirmesine yardımcı oldu.” diyor.

Kararnamenin en önemli sonuçlarından biri, genç krala verdikleri destek karşılığında güçlü Mısır rahipleri için bir dizi fayda sağlamaktı. “Bu yardımlar, iktidardaki hane ile halkın kral algısında önemli etkiye sahip olan rahiplik gibi diğer yatırım yapılan taraflar arasındaki güç müzakerelerini gösteriyor.”


Live Science. 24 Temmuz 2022.

Yorumlar
Arkeofili editöryel servisi. İletişim: arkeofili@gmail.com

You must be logged in to post a comment Login