Neandertaller Ateş Yakmayı Unutmuş Olabilir

Avrupa’daki Neandertallerin bazı grupları, varlıklarını sürdürdükleri daha soğuk dönemlerde ateş yakma becerisini kaybetmiş olabilir.

Kulağa ne kadar ters gelse de araştırmacılar, bunun insanların bazı şeyleri topluca “unuttuğu” “kültürel kayıp” kırılganlığını yansıttığını söylüyor.

“Aynı türden kültürel kayıp dinamikleri, Homo sapiens’in tarihsel, arkeolojik ve etnografik kayıtlarında da iyi belgelenmişti. Beton, seramik ve kayaklar gibi teknolojiler buna örnek” diyor Aarhus Üniversitesi’nden çalışma yazarı Andreu Arinyo i Prats. “Yakın tarihli bir çalışma, dansın bile kaybolduğunu öne sürüyor” diye ekliyor.

Neandertallere dönecek olursak, yakın bulgular tarihöncesi homininlerin en az 400.000 yıl önce “kıvılcım çıkarma” teknolojisiyle ateş yaktığını gösteriyor. Ancak araştırmacılar tuhaf bir şey fark etti: Bazı Neandertal yerleşimlerinde ateş kullanımına dair kanıtlar, sıcak dönemlerde artıyor, iklimin soğuduğu dönemlerde ise dramatik biçimde azalıyor.

(İlgili: Neandertaller ile Olası Son Ortak Atamız Fas’ta Bulundu)

Bu şaşırtıcı örüntü ilk kez Fransa’nın güneybatısındaki Pech de l’Azé IV, Roc de Marsal ve Combe Grenal gibi alanlarda gözlemlendi. Ancak artık Avrupa genelinde Orta Paleolitik dönemin pek çok Neandertal bölgesinde bilinir hale geldi. Bu akıl dışı görünen eğilimi açıklamak için araştırmacılar, bazı Neandertal gruplarının ateşi sıfırdan üretememiş olabileceğini ve kendi kamp ateşleri için doğal orman yangınlarından aldıkları közlere bağımlı kalmış olabileceklerini öne sürdü.

Sıcak dönemlerde yıldırım düşmeleri daha sık olduğu için orman yangınları da daha yaygındır. Ancak iklim soğuduğunda bu yangınlar daha seyrekleşir. Bu durum da, Neandertallerin zamanla belleği zayıflayan topluluklar gibi ateşle başa çıkma bilgisini kaybetmiş olabileceği yönündeki hararetle tartışılan teoriyi doğurdu.

Bu teoriyi sınamak için Arinyo i Prats ve meslektaşları, 1.000 yıllık bir zaman diliminde bir Neandertal grubunun kamp ateşi yakma becerisini kaybetme olasılığını simüle eden bir bilgisayar modeli geliştirdi. Sonuçlar, orman yangınları arasındaki süre uzadıkça, bu becerinin korunmasındansa kaybedilmesinin daha olası hale geldiğini gösterdi. Bu da bazı Neandertallerin, kültürel aktarım kesintiye uğradığında ateş kullanmayı gerçekten “unutmuş” olabileceği fikrini destekliyor.

Çalışmanın yazarları, “Görünüşe göre, Pleistosen’in soğuk ve kuru dönemlerinde Avrupa’daki Neandertal gruplarının deneyimlediklerine benzer koşullarda, ateşi kullanma becerisinin korunmaktan ziyade kaybedilmesinin daha olası olduğu bulgusuna makul bir güvenle yaklaşabiliriz” diye yazıyor.

Arinyo i Prats, “Yayınımızda arkeolojik veriler ile modelimizin yalnızca belirli bölgelerdeki Neandertaller için doğrudan geçerli olduğunu açıkça belirtmek konusunda dikkatli olmaya çalıştık” diyor. Bu nedenle, “başka Neandertal gruplarının (ya da başka hominin türlerinden grupların) farklı zamanlarda veya farklı bölgelerde örneğin kıvılcım çıkarma teknikleriyle ateş yakabiliyor olma ihtimalini dışlamıyoruz” diye ekliyor.

Ayrıca Arinyo i Prats, bu modelin Neandertaller ile modern insanlar arasındaki bilişsel farklara dair herhangi bir varsayıma dayanmadığını vurguluyor. Simülasyonlar yalnızca, karmaşık öğrenilmiş davranışların kültürel aktarımı durduğunda ne kadar kolay unutulabildiğini yansıtıyor.

“Simüle edilen koşullar altında gelişkin teknolojilerin kaybolma olasılığı bu kadar yüksekken, şaşırtıcı olan bu özelliklerin yok olması değil; aksine binlerce yıl boyunca korunabilmesi. Bu tür uzun vadeli korunma, onları sürdürebilen topluluklarda karmaşık sosyodemografik ve davranışsal dinamiklere işaret ediyor.”

Ateş becerisini tam da en kötü zamanda kaybetmiş olabilecek Neandertallerin bunu telafi etmek için hangi davranışları geliştirdiği ya da nasıl hayatta kaldığı ise belirsiz. Bu, çalışmanın kapsamı dışında olsa da Arinyo i Prats, “Eğer bu popülasyonlar hayatta kaldıysa, modern ölçütlerle sert görünen koşullara rağmen çevrelerine iyi uyum sağlamış olmalılar” diyor.

IFL Science. 10 Ocak 2026.

Makale: i Prats, A. A., Sandgathe, D., Riede, F., & Collard, M. (2025). Use it or lose it: A model-based assessment of the hypothesis that European Neanderthals relied on wildfires to create their campfires. Open Research Europe, 5, 205.