Mezolitik Dönemde İnsan Kemikleri Takı Olarak Kullanılıyordu

Mezolitik döneme tarihlenen bir mezarlıkta bulunan kemik takıların üçte birinin insan kemiklerinden yapıldığı anlaşıldı.

Yuzhniy Oleniy Ostrov adasında yetişkin bir erkeğin mezarı. Femurlar üzerinde bir geyik dişi takı ile birlikte insan ve hayvan kemiği takılar bulundu. Büyük olasılıkla, bir giysinin ya da bir tür çıngırağın kenarında bir süs oluşturuyorlardı. C: Tom Björklund

Mezolitik dönemde, hayvan dişlerinden ve kemiklerinden güçlü sembolizme sahip takılar yapılır, giysi veya aksesuarları süsler ve çıngırak görevi görür. 8.200 yıldan daha eskiye ait mezar buluntularının 80 yıl sonra yeniden incelendiği bir çalışmanın gösterdiğine göre, insan kemikleri de takılar için hammadde olarak kullanılıyordu.

Journal of Archaeological Science: Reports’ta yayımlanan bu bulgu, üzerinde bir veya birkaç oyuk bulunan basit kemik parçaları olduğu için oldukça ilgi çekici. Daha önceki bir çalışmada, kemikler hayvan kemikleri olarak sınıflandırılmıştı.

(İlgili: Geyik Dişinden Takılar, 8.000 Yıl Önce Danslarda Kullanılıyordu)

İnsan kemiğinden yapılan takılar birçok soruyu gündeme getiriyor: Kimin kemiklerinden yapıldılar ve kemikler nasıl elde edildi? Takıyı takan insanlar kimin kemiklerinden yapıldığını biliyorlar mıydı? Kemiklerin kökeni bir fark yarattı mı?

1930’larda Onega Gölü’ndeki Yuzhniy Oleniy Ostrov adasında yapılan arkeolojik kazılarda, 177 mezardan ölen kişilerin kalıntıları ve çeşitli nesneler çıkarıldı.

Her üç takıdan birinde hammadde olarak insanlar

Hayvan dişi kolye ve minyatür heykellere dayanarak, Avrasya geyiği, kunduz ve boz ayı bu insanlar için önemli hayvanlardı. Diş takılarının yanısıra, kemikten yapılmış ve şekilleri türün tanımlanmasına imkan vermeyen takılar da vardı. Helsinki Üniversitesi’ndeki Animals Make Identities araştırma projesi, mezar buluntuları temelinde Mezolitik dönem kültürlerinde hayvanların anlamlarını araştırıyor.

Proje lideri Doçent Kristiina Mannermaa ve meslektaşları, mezarlarda bulunan kemik takıları, kütle spektrometrisi (ZooMS) tekniği ile zooarkeoloji kullanılarak analiz edilmek üzere York Üniversitesi’ndeki BioArCh araştırma tesisine gönderdi. Kütle spektrometrisi yardımıyla teknik, çok küçük kemik örneklerinde bulunan proteinlerden elde edilen peptitlerden veya amino asitlerden türler tanımlayabiliyor.

Sonuçlar sürpriz oldu: 37 numuneden 12’sinin insan olduğu bulundu. Araştırmaya göre, takılardan geri kalanı esas olarak geyik ve büyükbaş hayvan kemiklerinden yapılmıştı. İnsan kemiğinden takılar, içlerinde bir veya iki oyuk bulunan, farklı boyutlarda kırık uzun kemik parçalarıydı. Bunlar, biri iki ölü kişiyi içeren üç mezarda bulundular. Takılar, çoğunlukla dişlerden ve hayvan kemiğinden yapılmış takılarla aynı bağlamda bulundu.

Aynı insan uyluk kemiğinden yapılmış iki kolye. C: Anna Malyutina/ Peter the Great Museum od Anthropology and Ethnography

Etnografik bağlantılardan, örneğin Asya ve Güney Amerika’da nesneler için hammadde olarak insan kemiklerinin kullanımı biliniyor, ancak tarih öncesi veriler zayıf. Zaman zaman, düşmanların vücut kısımlarını işleyerek ve teşhirde tutarak onları küçük düşürmek için girişimlerde bulunuldu. Aynı zamanda, aile üyelerinin vücut parçaları, örneğin saygı veya bağlılık nedeniyle takı haline getirildiği için yıpranmıştı.

Genellikle insan kemiğinin hammadde olarak kullanılması yamyamlıkla ilişkilendirilir, çünkü kemiklerde sıklıkla et sıyırma izleri vardır. Bununla birlikte, tartışılmaz kanıtların azlığı, arkeolojik buluntular temelinde yamyamlığı doğrulamayı zorlaştırıyor. Mannermaa’ya göre, Mezolitik dönemde ritüel amaçlı yamyamlık düşünülenden daha yaygın olabilir, ancak altta yatan nedenleri bilmiyoruz.

Mannermaa, “İncelediğimiz kemik takıların yüzeyi o kadar yıpranmış ki, herhangi bir olası kesik izi göremiyorsunuz, bu da Yuzhniy Oleniy Ostrov’daki keşiflere dayanarak yamyamlıktan şüphelenmek için hiçbir nedenimiz olmadığı anlamına geliyor.” diyor.

Tek tip bir genel görünüm temelinde, kemik takılar, süs eşyaları ve çıngıraklardaki kayıp diş takıların yerini almış olabilir. Araştırmacılar, aynı tip kemik takıların, hem hayvan hem de insan kemiklerinden yapılmış olmasını ve diş takılarıyla aynı bağlamlarda bulunmalarını özellikle ilginç buluyorlar.

Mannermaa, “İnsan kemiklerinin kullanımının hiçbir şekilde vurgulanmaması ve nesnelerin ayırt edilemez olması ve hayvan kemiklerinden yapılmış nesnelere benzemesi, Mezolitik dünya görüşünde hayvan ve insanın iç içe geçtiğine işaret edebilir.” diyor.

“Hayvan ve insan kemiklerini aynı süs veya kıyafette bir arada kullanmak, insanların zihinlerinde hayvana dönüşme yeteneğini sembolize etmiş olabilir. Formların ve sınırların bu şekilde bulanıklaştırılmasının yerli halkların dünya görüşünün bir parçası olduğunu ve hâlâ da öyle olduğunu biliyoruz.”


University of Helsinki. 7 Temmuz 2022.

Makale: Kristiina, M., Anna, M., Alisa, Z., & Dmitriy, G. (2022). First evidence of human bone pendants from Late Mesolithic Northeast Europe. Journal of Archaeological Science: Reports, 43, 103488.

Yorumlar
Anadolu Üniversitesi Arkeoloji Bölümü mezunu. İstanbul Üniversitesi Prehistorya Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Aynı üniversitede Doktora adayı. İletişim: ermanbu@gmail.com

You must be logged in to post a comment Login