İlk Profesyonel Akrobatlar 4.000 Yıl Önce Orta Doğu’daydı

4.000 yıl önce Orta Doğu’da akrobat olmak, rekabet tehdidini ve fon kesintileri getiren bir yöneticinin gelişini göğüslemeyi gerektiriyordu.

Huppû, burada Mari’de tasvir edilen dini bayram gibi özel günlerde ayda birkaç kez performans sergilerdi. C: Louvre Müzesi

Orta Doğu’nun eski şehir devletlerinin sakinleri, çevredeki tarım ve hayvancılık toplulukları tarafından desteklenen, saray ve tapınak kurumlarına odaklanan canlı bir sosyal ve ekonomik yaşamın tadını çıkardılar. Bu şehirler arasında insanlar, mallar ve fikirler aktı ve güçlü yerel kimliklerin ve geleneklerin korunduğu bir kültürel alan oluşturdu.

Suriye bölgesinde ortaya çıkan bu tarz geleneklerden biri de, kraliyet sarayına bağlı olan profesyonel akrobatlar veya huppû’lardı.

(Firavunların Mektupları, 3.300 Yıl Önceki Siyaseti Aydınlatıyor)

Huppû’lardan bahsedilen ilk kayıt, Suriye’deki antik Ebla (Tell Mardikh) kentinden milattan önce 2320’ye tarihlenen idari belgelerde yer alıyor. Bu mesleğin ayrıntıları, Fırat Nehri üzerindeki komşu Mari kentinde (Tell Hariri) korunan yaklaşık 20.000 tabletlik bir kraliyet arşivindeki (MÖ 1771-1764) bilgi parçacıklarından bir araya getirilebilir.

Muhasebe kayıtları ve kişisel mektuplar, kralın şehre güvenli dönüşünü, özel ziyaretçilerin gelişini ve dini bayramları kutlamak için ayda birkaç kez özel etkinlikler düzenleyen huppû topluluklarını ortaya çıkarıyor. Tanrıça İştar festivalinin programında, davul eşliğinde eski Sümer dilinde şarkı söyleyen ağıt rahipleri, huppular ve güreşçiler yer alıyordu.

Bu yapımlar o kadar beğenildi ki, oyuncular ve ekip, yabancı krallıklarda eğlendirmek için krala eşlik etti.

Mari sarayından Zimri Lim freski, bize eski Orta Doğu’daki kraliyet ideolojisinin bir görüntüsünü veriyor. C: Louvre Müzesi

Huppû zanaatı

Huppu performansını tanımlamak için kullanılan günümüze kalmış sadece iki sıfat var, ancak bunlar yüksek enerjili hareketin görsel bir şölenini çağrıştırıyor.

Bunlardan birincisi, çeşitli şekillerde “oynamak”, “harekete geçmek” veya “savaşmak” anlamına gelen mēlulu.

İkincisi, nabalkutu, bir dizi cesur ve dinamik eyleme uyarlanıyordu: “bir engeli kaldırmak”, “otoriteye karşı isyan etmek”, “ters çevirmek”, “taraf değiştirmek”, “takla atmak” (uçan bir kuşa) ve “yuvarlanmak” (dalgalar ve depremlere söylenir).

Tüm bunlardan yola çıkarak, seyirciyi kazanmak için fiziksel gücü ve kontrolü bedensel ifadeyle uyumlu hale getiren akrobatik gösteriler ve dansın karışımından oluşan koreografi sergileyen bir grup huppu hayal edebiliriz.

Zanaat sadece erkeklere yönelik bir uğraşı gibi görünüyor. Bugüne kadar huppû isminin dişi biçimine dair hiçbir kayıt bulunmadı ya da kadın adıyla belgelenmiş herhangi bir huppû yok.

Yakın Doğu’nun başka yerlerinde olduğu gibi eski Suriye’de de yazılı ve sanatta resmi eğitime erişim, öncelikle kişinin aile statüsüne göre belirleniyordu, yani çoğu çocuk ebeveynlerinin ayak izlerini takip ediyordu.

Gelecek vaat eden erkek ve kadın müzisyenler ve şarkıcılar için uzman konservatuarlar mevcutken, modern sporcular gibi, genç erkek huppu çırakları da yıllarca süren tekrarlayan ve yorucu tatbikatlarla ustalığı öğrenmek için özel akademilere gönderildi.

Okuryazar seçkinler arasındaki korunmuş yazışmalar sayesinde, sanat konservatuarları ve spor akademileri arasındaki ayrım, kültürel değerlerde bir zihin-beden ayrımını yansıtıyor gibi görünüyor.

Okullar arasındaki gerilim, kraliyet huppû topluluğunun zor durumundaki başkanı Piradi’nin, milattan önce 1763 civarında kral Zimri-Lim’e yazdığı bir mektupta ortaya çıkıyor:

İlk önce kralın sağduyusuna başvuran (“efendim ne zaman yalan söylediğimi ve ne zaman yalan söylemediğimi bilir”) Piradi, sanatının yeterince takdir edilmeyen zorluğundan (kraliyet kayıtlarındaki müzisyenler ve akrobatlar arasındaki ücret eşitsizliği ile biraz doğrulanmış bir şikayet) ve müzisyenler tarafından maruz kaldığı hor görmeden yakınmaya devam ediyor.

Hatta bir müzisyenin kendi kaleminden şu sözler dökülmüştü; “yeminimi bozarsam, benim izimi bulabilirler  ve beni bir huppû yapabilirler!”

MÖ 600 dolaylarında Arjan’dan kalma bu kase, erken akrobatların sergilemiş olacağı bazı becerileri tasvir ediyor. C: J. Alvarez-Mon

Bir huppû olarak yaşamak

Grup üyeleri sarayın dışında yaşıyordu ve büyük olasılıkla aileleri vardı. ancak her zaman mutlu değillerdi. Piradi’nin açıklamasına göre bir kadın evini terk etmiş ve malını elinden almıştı.

İstihdam günlük oluyordu. Ödemeler, performanslardan sonra, muhtemelen ayda birkaç kez, gümüş şekel şeklinde toplandı.

Komşu bir kasabaya yapılacak bir tur için günümüze kalan saray ödemelerinin listesi makul bir yaşama işaret ediyor: sıradan bir huppu bir şekel alıyor; sağ kol iki; ve baştaki kişi beş şekel alıyordu.

(Tek bir gümüş şekel ile 300 kg arpa alınabiliyordu)

Baş huppû özellikle ayrıcalıklı bir roldü. Piradi, kralın kulağına doğrudan erişime sahipti ve “birinci kalite” giysiler, gümüş silahlar ve şarap gibi abartılı hediyeler alabiliyordu.

Ancak grubun başı olmak, rekabetçi bir iş kolunda yüksek stresli bir pozisyondu.

Mari şehrinden huppû, özellikle yakınlardaki Halep’teki (modern Halep) ünlü huppû okulundan gelen rakipler olmak üzere, her zaman var olan bir dış rekabet tehdidiyle ve fon kesintilerini hedefleyen yeni bir yöneticinin gelişiyle potansiyel iş kıtlığı ve işten çıkarmalarla karşı karşıya kaldı.

Mari kentinden gelen huppû, özellikle yakındaki Halep’in ünlü huppû okulundan gelen rakipler, sanatta finansman kesintilerini hedefleyen yeni bir yöneticinin gelmesiyle potansiyel iş kıtlığı ve işten çıkarmalar gibi sürekli bir dış rekabet tehdidiyle karşı karşıya kalıyordu.

Arjan kasesinde akrobatlar, yaklaşık milattan önce 600. C: J. Álvarez-Mon.

Kalıcı bir miras

Huppû mesleği, bin yıldan fazla bir süre aynı isim -ve muhtemelen hemen hemen aynı biçim- altında varlığını sürdürdü.

Bu, milattan önce 628’de, Mari’den yaklaşık 450 km uzaklıkta, Irak’ta Babil yakınlarındaki Borsippa’da Nanā-uzelli adlı özel bir huppû koçu tarafından imzalanan yasal bir sözleşmeyle doğrulanıyor. Kendisi, iki gümüş şekel karşılığında, bir adamın oğlunu iki yıl beş aylık bir süre için eğitiyordu.

Huppû sanatının Suriye’deki anavatanından Orta Doğu’ya kadar geniş bir alana yayıldığının bir başka kanıtı, milattan önce 600 civarında İran’ın güneybatısından bir Elam bronz kasenin içine kazınmış bir kraliyet ziyafet sahnesi.

Türünün en eski tasvirlerinden biri olan kase, arkaya eğilen, ayaklıkla yükselerek dengede duran, elleri üzerinde yürüyen akrobatlar topluluğu ile birlikte performans sergileyen bir müzisyen topluluğunu gösteriyor.

Bir dahaki sefere jimnastiği izlerken ya da sirkte bazı akrobatlar gördüğünüzde, insanların binlerce yıldır bedenlerinin sınırlarını nasıl zorladıklarını düşünün.


The Conversation. 11 Ekim 2021.

Yorumlar
Bilkent Üniversitesi Arkeoloji Bölümü mezunu.

You must be logged in to post a comment Login