Buzul Çağı’nda da İnsanlar Ateşi Ustalıkla Kullanıyordu

Ukrayna’daki Buzul Çağı ocakları, insanların bu dönemde bile ateşi 600°C’nin üstüne çıkaracak kadar ustaca kontrol ettiğini gösteriyor.

Yemek pişirmek, ısınmak, ışık kaynağı olarak kullanmak ya da alet üretmek için… Ateşin, Buzul Çağı’ndaki insanların hayatta kalması için vazgeçilmez olduğu varsayılıyor. Ancak Avrupa’da Buzul Çağı’nın en soğuk dönemine ait iyi korunmuş ocak izlerinin şimdiye kadar neredeyse hiç bulunmamış olması şaşırtıcı.

Bilim insanları, Buzul Çağı’nda ateş kullanımına dair bu gizemi kısmen aydınlatmayı başardı. Ukrayna’daki tarihöncesi bir yerleşimde bulunan üç ocağın analizi, Son Buzul Çağı insanlarının farklı türlerde ocaklar inşa ettiğini ve yakıt olarak ağırlıklı biçimde odun, muhtemelen kemik ve yağ da kullandığını gösteriyor. Sonuçlar Geoarchaeology dergisinde yayımlandı.

Arkeolojik araştırmalar, Avrupa’daki Üst Paleolitik dönemde (yaklaşık 45.000 ila 10.000 yıl önce) Homo sapiens’in ateşi pek çok amaçla kullandığını gösteriyor. Çalışmanın başyazarlarından arkeolog Philip R. Nigst, “Ateş yalnızca sıcak kalmakla ilgili değildi; yemek pişirmek, alet yapmak ve sosyal buluşmalar için de temel bir ihtiyaçtı” diyor.

(İlgili: Buzul Çağı Zirvesinde Mamut Kemiklerinden Barınak İnşa Edilmiş)

Buzul Çağı Avrupası’ndaki avcı-toplayıcıların hayatta kalması için ateşin vazgeçilmez olduğu varsayılıyor. Buna rağmen, Avrupa’da Buzul Çağı’nın en soğuk dönemi olan 26.500 ile 19.000 yıl öncesine ait ateş kullanımına dair iyi korunmuş kanıtlar oldukça az.

Çalışmanın başyazarı jeoarkeolog William Murphree, “Bu dönemden önce ve sonra ateşin yaygın olduğunu biliyoruz; ancak Buzul Çağı’nın zirvesinden çok az kanıt var” diyor.

Bu yeni çalışmayı önemli kılan şey, araştırmacıların Ukrayna’daki bir tarihöncesi alanda üç ocağı keşfedip analiz etmiş olması. Bu analizler, yenilikçi jeoarkeolojik teknikler sayesinde mümkün oldu. Mikrostratigrafik analiz, mikromorfoloji ve kolorimetrik analiz yoluyla ekip, üç basit, düz yapılı ve odunla yakılmış ocak tespit etti.

Bulgulardan biri özellikle dikkat çekiciydi: Bu ocaklarda ateşin 600°C’nin üzerine çıktığı belirlendi. Bu da aşırı çevresel koşullara rağmen piroteknoloji konusunda gelişmiş bir ustalığa işaret ediyor.

Analizler ayrıca, Buzul Çağı’nın en soğuk döneminde insanların başlıca yakıt olarak odun kullandığını; kömür analizlerinin özellikle ladin ağacını işaret ettiğini gösteriyor. Bununla birlikte kemik ya da yağ gibi başka yakıtların da kullanılmış olabileceği düşünülüyor.

Araştırmanın yazarlarından Marjolein D. Bosch, “Alanda bulunan bazı hayvan kemikleri 650°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda yanmış. Bunların yakıt olarak mı kullanıldığını yoksa kazara mı yandığını şu anda araştırıyoruz” diyor.

Üç ocağın da açık ve düz bir yapıda olduğu anlaşılıyor. Ancak yeni sonuçlar, ateş kullanımının oldukça ‘sofistike’ olduğunu düşündürüyor. Çünkü ocakların farklı mevsimlerde farklı biçimlerde inşa edilip kullanılmış olması muhtemel. Üç ocaktan birinin daha büyük ve daha kalın olması, burada daha yüksek sıcaklıklara ulaşıldığını düşündürüyor.

Nigst, “İnsanlar ateşi kusursuz biçimde kontrol ediyordu ve ateşin amacına göre onu farklı şekillerde kullanmayı biliyorlardı. Ancak sonuçlarımız, bu avcı-toplayıcıların yıllık göçleri sırasında yılın farklı zamanlarında aynı yeri yeniden kullandığını da gösteriyor” diyor.

Bu yeni bulgulara rağmen, Son Buzul Maksimumu’ndan kalan ocak sayısının azlığı hâlâ gizemini koruyor. Murphree, “Kanıtların büyük bölümü, Buzul Çağı’na özgü toprakta donma ve çözülme döngüleri nedeniyle yok olmuş olabilir mi?” diye soruyor.

Nigst ise ekliyor: “Son Buzul Maksimumu sırasında insanlar yeterli yakıt bulamamış olabilir mi? Ateşi kullanmamış ve bunun yerine başka teknolojik çözümlere mi yönelmiş olabilirler mi?”

Araştırmacılar, ateşin insan evrimindeki rolünü daha iyi ortaya koyarak, türümüzün dünyanın her köşesine yayılmasında belirleyici olan en temel teknolojilerden birine ışık tutmayı amaçlıyor.

University of Vienna. 14 Nisan 2025.

Makale: Murphree, W. C., Ferro‐Vázquez, C., Kulakovska, L., Usyk, V. I., Kononenko, O., Bosch, M. D., … & Aldeias, V. (2025). Fire Use During the Last Glacial Maximum: Evidence From the Epigravettian at Korman’9, Middle Dniester Valley, Ukraine. Geoarchaeology, 40(2), e70006.