Bilinen En Eski Kemikli Balık Fosilleri Keşfedildi

Güney Çin’de ortaya çıkarılan bilinen en eski kemikli balık fosilleri, omurgalı evrimi ağacındaki en büyük boşluklardan birini dolduruyor.

Çin Bilimler Akademisi Omurgalı Paleontolojisi ve Paleoantropolojisi Enstitüsü’nden Prof. Zhu Min, Lu Jing ve Zhu You’an liderliğindeki araştırma ekibi, kemikli balık türlerinin kökenine dair yeni keşiflerini Nature dergisinde yayımlanan iki kapsamlı makale ile duyurdu.

Ekip, kemikli balıkların bilinen en eski fosil kayıtlarını gün yüzüne çıkararak, iki ilkel kemikli balık türünün çene, diş ve beyin kapsülü yapılarını içeren detaylı anatomik özelliklerini ortaya koydu. Filogenetik analizler, her iki taksonu da daha önce az bilinen kemikli balıkların kök grubuna yerleştiriyor. Bu canlılar; ışın yüzgeçli ve lob yüzgeçli balıklar olarak bilinen iki ana soy hattının evrimsel ayrımından önceki, bugüne kadar tanımlanmış en ilkel formları temsil ediyor.

Bu bulgular, “balıktan insana” uzanan evrim anlatısındaki büyük bir boşluğu doldururken, Güney Çin’in erken omurgalı evriminin merkezi olduğu görüşünü pekiştiriyor.

(İlgili: Balıkların Karaya Çıkışına Dair 400 Milyon Yıllık İzler Bulundu)

Kemikli balıklar, omurgalı yaşam ağacının temelini oluşturuyor. Günümüze ulaşan iki ana soy hattından ışın yüzgeçli balıklar, bugün bildiğimiz balık türlerinin çoğunu kapsayan 30.000’den fazla üyeye sahip.

Çalışma, lob yüzgeçli balıkların bir kolunun ise Devoniyen döneminde karaya çıkarak, nihayetinde insanlar dahil tüm tetrapodların (dört ayaklı canlılar) ortaya çıkmasını sağladığını gösteriyor.

Buna rağmen, kemikli balıkların kökeni uzun süredir bilim dünyası için bir muammaydı. Temel zorluk, iyi incelenmiş erken dönem fosillerinin neredeyse tamamının, Devoniyen dönemine tarihlenen ve halihazırda yüksek derecede özelleşmiş formlar olmasıydı. İlkel kemikli balıklara veya bu iki grubun ayrılmasından önceki döneme ait fosil kanıtlarının eksikliği, ortak atanın morfolojisini belirsiz bırakıyordu.

On yılı aşkın süren saha ve laboratuvar araştırmalarının ardından ekip iki kritik keşfe imza attı. Chongqing’deki Erken Silüriyen yataklarından, dünya çapında bugüne kadar bulunmuş en eski tam kemikli balık fosili olan Eosteus chongqingensis gün yüzüne çıkarıldı.

Eş zamanlı olarak araştırmacılar, yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi (HRCT) kullanarak, Yunnan’daki Geç Silüriyen tabakalarından çıkarılan ve bilinen en büyük Silüriyen omurgalısı olan Megamastax amblyodus’un tam kafatası anatomisini ve diş yapısını yeniden oluşturdular. Bu zengin anatomik veri seti, diş plakalarının kökenine dair yarım asırlık bilimsel tartışmaları da çözüme kavuşturmuş oldu.

Yaklaşık 436 milyon yıl önce yaşamış olan Eosteus chongqingensis, toplam uzunluğu sadece 3 santimetre olmasına rağmen baştan kuyruğa kadar tüm vücut bütünlüğünü koruyan olağanüstü bir fosil örneği. Bu buluntu, daha önce tanımlanmış tüm büyük kemikli balık fosillerinden ve hatta bilinen en erken mikrofosillerden bile daha eski bir tarihe dayanıyor.

Bu minik canlı, ilkel ve türemiş özelliklerin bir mozaiğini sergiliyor: Aerodinamik vücut yapısı, tek sırt yüzgeci ve kuyruk fulkraları olarak bilinen özel pulları erken ışın yüzgeçli balıkları andırsa da; kemikli balıklara özgü lepidotrichia (kemikli yüzgeç ışınları) yapısından yoksun. Ayrıca, daha önce sadece kıkırdaklı balıklar ile plakodermlerde (zırhlı balıklar) görülen bir anal yüzgeç dikeni taşıyor. Bu keşif, temel kemikli balık özelliklerinin varsayılandan çok daha erken evrimleştiğini gösteriyor.

Yunnan’daki Qujing bölgesinin Geç Silüriyen dönemine (yaklaşık 423 milyon yıl önceye) tarihlenen Megamastax amblyodus, 1 metreden fazla uzunluğa ulaşıyordu ve döneminin bilinen en büyük omurgalısıydı. Yaklaşık on yıllık bir çalışmanın ardından ekip; canlının tam kranial anatomisini ve iç yapılarını ortaya çıkarmak için gelişmiş görüntüleme ve 3B rekonstrüksiyon yöntemlerini kullandı. Diş yapısı, iç ve dış diş sıralarını kapsarken; iç sıra, küt tabanlar üzerindeki diş yastıklarından oluşuyor ve bu durum kemikli balık diş yapısı için ilkel bir evreyi temsil ediyor.

Bu yapı, Baltık bölgesindeki Silüriyen yataklarından çıkarılan izole diş yastıklarının akrabalık ilişkileri üzerine süregelen uzun tartışmayı sona erdirdi ve bunların doğru taksonomik yerleşimini netleştirdi.

Filogenetik analizler, her iki balığı da ışın yüzgeçli ve lob yüzgeçli balıklar arasındaki ayrılmadan önceki atasal durumu temsil eden “kemikli balık kök grubuna” yerleştiriyor. Böylece bu canlılar, yaşayan balıkların çoğunu ve insanlar dahil tüm tetrapodları (dört ayaklı canlılar) kapsayan modern kemikli balıkların atasal morfolojisine ışık tutuyor.

Bu keşifler, çeneli omurgalıların erken çeşitlenmesine dair anlayışımızı geliştiriyor, “atasal kemikli balığın lob yüzgeçli balıklara daha çok benzediği” hipotezini çürütüyor ve çene ile dişlerin erken evrimsel gidişatını netleştiriyor.

Araştırmacılar, bu bulguların Güney Çin’in hem kemikli balıkların hem de genel olarak çeneli omurgalıların kökeni için bir “beşik” olduğunu bir kez daha doğruladığını belirtiyor.

Chinese Academy of Sciences. 4 Mart 2026.

Makale 1: Zhu, YA., Chen, Y., Li, Q. vd. (2026). The oldest articulated bony fish from the early Silurian period. Nature 651, 128–134.

Makale 2: Min Zhu. (2026). The oldest articulated bony fish from the early Silurian period. Nature.