Atalarımız Evlerini Neandertallere Göre Nasıl Daha İyi Düzenledi?

Beklenenin aksine, Neandertaller aslında mekânlarını insanlar gibi düzenliyordu ama bu konuda daha az tutarlıydılar.

Son yıllarda anatomik olarak modern insanları (doğrudan atalarımızı) Neandertaller gibi diğer arkaik insanlarla karşılaştıran çok sayıda çalışma yapıldı. Bu çalışmalar, iki türün uzak akrabalar olmak yerine vücut yapılarından beyin boyutlarına, alet kullanımından hatta sanat üretimine kadar pek çok ortak noktaya sahip olduğunu gösterdi. Şimdi ise arkeologlar dikkatlerini iki türün evlerini nasıl düzenlediğine çevirdi.

Bu önemsiz bir nokta gibi görünebilir. Ancak Geç Pleistosen’de (yaklaşık 129.000 ile 11.700 yıl önce), yani insanların ve Neandertallerin bir arada var olduğu dönemde davranışsal evrimi anlamak açısından ciddi sonuçları var.

Arkeologlar uzun süredir yaşam alanlarındaki mekânsal kalıpların analizinin, alanın işlevselliği, yerleşim dinamikleri ve genel toplumsal örgütlenme hakkında bilgi sunabileceğine inanıyor. Başka bir deyişle, bir grubun kampını nasıl düzenlediği, onun “sosyal beynine” açılan bir pencere. Bu bağlamda araştırmacılar, farklı mekânsal davranışları birbirinden ayırarak “modern” toplumsal örgütlenme olarak anlayabileceğimiz şeyin ortaya çıkışını değerlendirmenin mümkün hale geldiğini savunuyor.

(İlgili: Neandertal ve Homo sapiens, Yaşam Alanını Benzer Düzenliyordu)

Bu son çalışmanın türümüzün tarihindeki bu döneme odaklanmasının nedeni de bu. Bundan önceki dönemde, Orta Paleolitik’te (yaklaşık 300.000 ile 50.000 yıl önce), Neandertaller Avrupa’nın ve Batı Avrasya’nın bazı bölgelerinin başlıca insan popülasyonuydu. Ancak anatomik olarak modern insanlar (Homo sapiens) bu bölgelere yayıldıkça iki tür örtüştü, etkileşime girdi ve çiftleşti; ta ki Neandertaller Erken Üst Paleolitik’te (yaklaşık 50.000 ile 10.000 yıl önce) ortadan kaybolana kadar.

Alan yapısı üzerine daha önceki çalışmalar, Neandertallerin yaşam alanlarını primat yuvalarına daha benzer biçimde, daha basit düzenlediklerini ileri sürmüştü. Bu davranış, Orta Paleolitik için “merkezkaç yaşam yapısı” olarak tanımlanıyordu: merkez nokta (ocağın bulunduğu yer) bireylerin faaliyetlerini gerçekleştirdiği alan haline geliyordu. Buna karşılık insan alanlarının farklı faaliyetler için birden fazla etkinlik bölgesi ve mekânsal ayrışma içeren daha karmaşık bir yapıda olduğuna inanılıyordu.

Ancak daha yakın tarihli çalışmalar bu görüşü sorguladı ve bazı Neandertal alanlarının anatomik olarak modern insanlarınkiyle aynı karmaşık düzenleme kalıplarını sergilediğini gösterdi. Bu alanlarda inşa edilmiş yapılara (rüzgâr kırıcılar ve kulübeler), uyku, hayvan parçalama ve atık atma gibi faaliyetler için ayrılmış belirgin bölgelere dair potansiyel kanıtlar bulunuyordu.

Ancak bu analizlerin büyük bölümü mekânların gözlemlenmesine ve fiziksel tanımlamalarına odaklanmıştı. Arkeologlar giderek bu tür nitel değerlendirmelerden uzaklaşarak bir alanın nasıl kullanıldığını kanıtlamak için nicel tekniklere yöneliyor.

Bu son çalışmada, Amanda Merino-Pelaz ve Dr. Lucía Cobo Sánchez, 21 arkeolojik alandaki yaşam düzenlemelerini değerlendirmek için mekânsal istatistiksel analiz kullandı. Bu yöntem, kalıpları ve ilişkileri belirlemek amacıyla coğrafi referanslı verilere özelleşmiş nicel teknikler uyguluyor.

Araştırmacılar dört belirli mekânsal gösterge ölçtü: alanın kümelenme yoğunluğu (nesnelerin gruplanmasının ne kadar yoğun olduğu), kardeş olasılığı (yakınındaki iki nesnenin aynı faaliyet için kullanılmış olma olasılığı), kaynak yoğunluğu (bir alanda ocaklar ya da alet yapım noktaları gibi kaç “merkez”in bulunduğunun tahmini) ve son olarak küme ölçeği (bu kümelerin fiziksel boyutu ve dağılımı).

Genel olarak sonuçlar, modern insan alanlarının çoğunlukla Neandertal alanlarından daha kompakt olduğunu gösterdi. Bu mekânlarda atalarımız atıkları ve aletleri ayrı, yoğun etkinlik bölgelerinde bir arada tutuyordu. Buna karşılık Orta Paleolitik’teki Neandertal kamplarının sınırları daha bulanıktı. Faaliyetleri kümeleseler de aralarında genellikle daha fazla örtüşme vardı. Bu anlamda mekânsal dağılımlar, Neandertallerin ocak merkezli merkezkaç yaşam yapılarına sahip olduğunu öne süren eski teorilerle benzerlik gösteriyor. Merkez nokta mutfak, atölye ve yatak odası olarak işlev görüyordu.

Bu farkın bir açıklaması, Homo sapiens’in kamp alanlarında daha fazla kişinin bulunması olabilir. Ancak araştırmacılar grup büyüklüğünün (3 ile 30 kişi arasında) her iki tür için de benzer olduğunu buldu. Gruplar aynı büyüklükte olduğunda bile modern insanlar faaliyetlerini daha dar alanlara sıkıştırmayı tercih ediyordu.

Buna rağmen Orta Paleolitik’teki bazı Neandertal alanları (örneğin İspanya’da Barcelona yakınlarındaki büyük bir kaya sığınağı olan Abric Romani) aslında Üst Paleolitik’teki insan alanları kadar modern ve kompakt görünüyordu. Araştırmacılara göre bu durum, iki tür arasında keskin bir farktan ziyade zaman içinde gerçekleşen bir değişim sürecine işaret ediyor.

Araştırmacılar makalelerinde şöyle açıklıyor: “Özetle, Geç Pleistosen yerleşimlerinin mekânsal düzenlemesi, ocak merkezli alanlardan daha çok hane merkezli düzenlere doğru kademeli ve düzensiz bir geçişe işaret ediyor.”

“Gözlemlenen kümelenme kompaktlığı derecesi, yalnızca hareketlilik ya da yerleşim süresiyle açıklanamaz; ev içi mekânı düzenleme ve kullanma biçimlerindeki değişen yaklaşımları yansıtıyor. Bazı geç Orta Paleolitik bağlamlarda zaten görülebilen bu dönüşümler, doğrusal bir eğilimden çok mozaik bir süreci izliyor ve mekânsal düzenin ve toplumsal koordinasyonun artan rolünü gösteriyor.”

IFL Science. 22 Mart 2026.

Makale: Merino-Pelaz, A., & Cobo-Sánchez, L. (2026). A comparative multivariate analysis of spatial clustering in Neanderthal and anatomically modern human occupations. Journal of Human Evolution, 213, 103825.