Bu Kesik Kafa Tutan Melez Heykeller Neyi Temsil Ediyor?

Tiwanaku kültüründeki volkanik kayadan oyulmuş chachapuma heykellerinin, insan kurban etme ritüelleriyle doğrudan bir bağlantısı vardı.

İnsan ve hayvan karışımı melez yaratıkları tasvir eden törensel heykeller, bugünkü Bolivya sınırları içinde yer alan ve İnka medeniyetinden önce bölgeye hükmeden antik Tiwanaku kentinde hem dini hem de siyasi açıdan merkezi bir rol oynuyordu. “Kedi insanlar” anlamına gelen chachapuma adıyla bilinen bu çarpıcı heykeller, insan kurban etme ritüelleriyle ilişkilendiriliyor. Yayımlanan yeni bir araştırma ise bu eserlerin, Titicaca Gölü kıyısındaki kutsal alanlardan çıkarılan volkanik kayalardan özenle yontulduğunu gösteriyor.

Tiwanaku, en parlak dönemini MS 500 ile 1.000 yılları arasında yaşamış ve İnkaların tarih sahnesine çıkışından önce Güney Amerika’nın kültürel açıdan en önemli siyasi yapılarından biri haline gelmişti. Bu dönemde kentin seçkinleri, girişlerinde genellikle bu chachapuma heykellerinin yer aldığı çok sayıda tapınak ve törensel platform inşa ettirmişti.

Ancak chachapuma heykelleri, isimlerine tezat olarak, her zaman sadece kedi-insan melezlerini tasvir etmiyordu; devegiller ve yarasalar da dahil olmak üzere birden fazla farklı hayvanın özelliklerini bir arada barındırıyordu. Yeni çalışmanın yazarları, “Dolayısıyla bunlar, Tiwanaku’nun anıtsal merkezinde yer alan ve esas olarak volkanik kayalardan yontulmuş yarı insan yarı hayvan taş heykellerdi” notunu düşüyor.

(İlgili: İnkalardan Önce Andlara Tiwanaku Hükmediyordu)

Daha da önemlisi, bu melez yaratıklar her zaman bir ellerinde kesik bir insan kafası, diğer ellerinde ise bir gürz ya da balta tutarken betimleniyor. Hatta bazılarının doğrudan insan kurban etme çukurlarında gün yüzüne çıkarılması, chachapuma heykelleri ile ritüelleştirilmiş cinayetler arasında net bir bağ olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Bu figürlerin Tiwanaku’nun dini ve siyasi işleyişi için taşıdığı önemi göz önünde bulunduran araştırmacılar, Tiwanaku Taş Eserler Müzesi’nde sergilenen dokuz chachapuma heykeli üzerinde kullanılan volkanik malzemenin kökenini saptamak istedi. Taşınabilir X-ışını floresan analizi (pXRF) yöntemini kullanan ekip, bu kalıntıların tamamının Titicaca Gölü kıyılarından, yani 40 kilometreden fazla bir mesafeden taşınan kayalardan oyulduğunu keşfetti.

Detaylandırmak gerekirse; chachapuma heykellerinden üçü Copacabana Yarımadası’ndan gelen bazaltik kayalardan yapılırken, geri kalan altısı ise Ccapia Dağı ile Juli arasındaki bölgeden çıkarılan andezitik kayalardan şekillendirilmişti.

Bu bulguların ne anlama geldiğini açıklayan araştırmacılar, “Copacabana ve Ccapia Dağı bölgeleri, özellikle de buralardaki volkanik taş yatakları, hem günümüz toplulukları hem de tarihi halklar tarafından kutsal coğrafyalar ve ata dağları olarak kabul ediliyor” diyor. Bu nedenle, Tiwanaku sakinlerinin bu bölgelerden gelen kayaları manevi bir enerjiyle yüklü olarak görmeleri ve bunları törensel heykellerini yapmak için bilinçli olarak seçmiş olmaları çok muhtemel.

Daha önce yapılan arkeolojik deneyler, sazdan yapılmış tekneler kullanılarak Copacabana Yarımadası’ndan dokuz tona kadar kaya taşınmasının gayet mümkün olduğunu göstermişti; bu da Tiwanaku mimarlarının bu kutsal taştan büyük miktarlarda temin edebilecek güçte olduğunu kanıtlıyor. Araştırmacılara göre, bu unsurların Tiwanaku’nun törensel dokusuna dahil edilmesi, devletin manevi ve siyasi gücünü pekiştirmeye hizmet etmiş olabilir.

Çalışmanın yazarlarından Luis Flores-Blanco’ya göre bu araştırmanın daha geniş kapsamlı sonuçlarından biri; yalnızca And Altiplanosu’nun ilk devlet düzeyindeki toplumu olan Tiwanaku’ya ait özel bir heykel türünün jeolojik kökenini belirlemekle kalmayıp, aynı zamanda bölge dışı volkanik taşların anıtsal mimari ve ritüel alanlarında kullanılmak üzere nasıl bilinçli olarak temin edildiğini ve taşındığını incelemek için yepyeni yollar açması.

“Bu tür maliyetli ve zahmetli çabalar, Tiwanaku merkezini karakterize eden o güçlü törensel ortamın yaratılmasında ve sağlamlaştırılmasında önemli bir rol oynamış olmalı.”

IFL Science. 2 Haziran 2026.

Makale: Flores-Blanco et al. 2026. Volcanic stone sculptures of were-animals at Tiwanaku: pXRF and statistical analyses suggest regional geochemical provenance of chachapuma statues. Journal of Archaeological Science: Reports