İran’da Keçi Sütü Tüketimine Dair 9.000 Yıllık Kanıtlar Bulundu

Zagros Dağları’nda yaşayan Neolitik topluluklar, yaklaşık 9.000 yıl önce koyun ve keçiden elde ettikleri süt ve süt ürünlerini tüketiyordu.

Yaklaşık 9.000 yıl önce, Güneybatı Asya’daki insan toplulukları Neolitik devrim olarak bilinen dramatik bir dönüşüm yaşadı. Bu dönem, insanların yaşam biçimlerinde ve yiyecek kaynaklarını nasıl elde ettiklerinde belirgin değişimlerle anılıyor: Göçebe yaşam, avcılık ve toplayıcılıktan; kalıcı olarak bir yerde yaşamaya, tarım yapmaya ve hayvan gütmeye doğru bir geçiş.

O döneme yakın bir zamanda insanlar, çeşitli hayvan türlerini seçici biçimde yetiştirmeye ve evcilleştirmeye başladı. Bunların bazıları da çiftlik hayvanı olarak yetiştirildi. Arkeolojik kalıntılar, günümüz İran’ında yer alan bir dağ silsilesi olan Zagros Dağları’nda keçi ve koyunun evcilleştirilen en erken hayvanlar arasında olduğunu gösteriyor.

İnsanlarda et tüketiminin erken dönemi iyi belgelendi ve en az 2,6 milyon yıl öncesine uzandığı biliniyor. Buna karşılık, eski topluluklarda süt ya da sütten elde edilen ürünlerin tüketimine dair işaretleri ortaya çıkarmak çok daha zor.

(İlgili: Keçiler İlk Olarak 10.000 Yıl Önce İran’da Evcilleştirildi)

Şimdi ise Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan yeni bir makale, Zagros Dağları’nda yaşayan Neolitik toplulukların süt ve süt ürünlerini erken dönemde kullandığına dair kanıtlar sunuyor. Bu kanıtlar, çanak çömleklerde korunmuş yağ moleküllerinin ve binlerce yıl boyunca korunmuş diş taşında hapsolmuş proteinlerin analiz edilmesiyle elde edildi.

Emmanuelle Casanova, Hossein Davoudi ve meslektaşları makalelerinde, “İran Platosu’nda kuzey ve orta Zagros Dağları arasındaki bölge, keçinin evcilleştirilmesi ve tarım-hayvancılığa dayalı yaşam biçimlerinin doğuya doğru yayılımı için bir beşik niteliğinde. Bununla birlikte, Zagros’taki çoban topluluklarının geviş getiren hayvan sütünü erken dönemde değerlendirmesi yeterince incelenmedi” diyor.

Keçi ve koyun evcilleştirmenin beşiği

Araştırmacılar çalışmanın bir parçası olarak, İran’daki Zagros Dağları’ndaki Neolitik arkeolojik alanlardan toplanan çanak çömlek parçalarını kimyasal tekniklerle analiz etti. Bu parçalara emilmiş antik yağ kalıntılarını (lipitleri) çıkarmayı başardılar. Bu kalıntılar, söz konusu kapların bir zamanlar süt ürünlerini depolamak için kullanılmış olabileceğini düşündürdü.

Araştırmacılar ayrıca, Neolitik dönemde yaşamış insanların iskelet kalıntılarında bulunan diş taşını da analiz etti. Diş taşında süt proteinlerinin korunduğunu tespit ettiler. Bu da Zagros Dağları’ndaki Neolitik toplulukların süt ürünleri tükettiğine dair ek kanıt sağladı.

“Bu çalışmada, çanak çömleklerdeki lipit kalıntılarının ve insan diş taşındaki protein kalıntılarının analiziyle tespit edilen keçi-koyun süt ürünlerine ait kalıntıları gösteriyoruz.”

“Bu sonuçlar; hayvan kalıntılarının dağılımı ve süt ürünü kalıntıları üzerinde doğrudan yapılan radyokarbon analizleriyle birlikte ele alındığında, MÖ 7. binyıldan itibaren Zagros’ta koyun ve keçi süt ürünlerinin yaygın biçimde değerlendirildiğini gösteriyor. Bu örüntü, aynı dönemde Anadolu’da sığır sütünün değerlendirilmesiyle paralellik gösteriyor. Her iki bölgedeki Neolitik topluluklar, erken dönem geviş getiren hayvan sütü kullanımında benzer derecede karmaşık dinamikler sergiliyor. Bu da tarım-hayvancılığa dayalı yaşam biçimlerinin yayılımında birbirinden bağımsız ama eşzamanlı gelişen güzergâhların ortaya çıkışına işaret ediyor.”

Eski çoban topluluklarına dair yeni işaretler

Bu yeni çalışma, Zagros Dağları’nda 9.000 yıldan daha uzun süre önce yaşamış Neolitik topluluklarda koyun ve keçi süt ürünlerine dair en erken kanıtlardan bazılarını sunuyor. Türkiye’de Anadolu bölgesinde yürütülen diğer arkeolojik araştırmalar da, aynı tarihsel döneme yakın zamanlarda süt ürünleri tüketildiğine işaret eden ipuçları veriyor.

Bu çalışmalar, insanlık tarihindeki kritik bir ana, insanların yalnızca hayvanları evcilleştirmeye başlamadığı, aynı zamanda beslenmek için sütlerini de kullanmaya başladığı döneme yeni bir ışık tutuyor. Gelecekteki araştırmalar, araştırmacıların elde ettiği bu sonuçların üzerine inşa edebilir ve komşu coğrafi bölgelerde erken süt tüketimine dair başka işaretler aramaya yönelerek tabloyu daha da netleştirebilir.

Makale: Casanova, E., Davoudi, H., Zazzo, A. et al. (2026). Caprine dairy exploitation on the Iranian Plateau from the seventh millennium BC. Nat Hum Behav.