Mısırlılar 5.300 Yıl Önce Yaylı Matkap Kullanıyormuş

Yeni bir çalışma, Mısırlıların mekanik açıdan gelişkin bir delme aletini düşünülenden çok daha erken bir tarihte kullandığını ortaya koyuyor.

Araştırmacılar bir asır önce Yukarı Mısır’daki Badari’de yer alan bir mezarlıktan çıkarılan küçük bir bakır alaşımlı nesneyi yeniden inceledi ve bunun, Antik Mısır’dan tanımlanmış en erken döner metal matkap olduğunu; Firavunlar döneminden önceki Hanedan-öncesi döneme (MÖ 4. binyılın sonları) tarihlendiğini belirledi. Çalışma Egypt and the Levant dergisinde yayımlandı.

Cambridge Üniversitesi Arkeoloji ve Antropoloji Müzesi’nde yer alan eser 3932 numaralı mezarda, yetişkin bir erkeğe ait gömütte bulundu.

Yalnızca 63 milimetre uzunluğunda ve yaklaşık 1,5 gram ağırlığında olan eser 1920’lerde ilk kez yayımlandığında “üzerine biraz deri kayış sarılmış küçük bir bakır bız” olarak tanımlanmıştı. Bu kısa not kolayca gözden kaçtı ve nesne on yıllar boyunca pek ilgi çekmedi.

(İlgili: 2.000 Yıllık Takılar, Elmas Uçlu Matkaplarla Üretilmiş!)

Ancak araştırmacılar yaptıkları incelemede, aletin delmeye uygun belirgin aşınma izleri taşıdığını saptadı: ince çizgiler, yuvarlanmış kenarlar ve çalışma ucunda hafif bir kıvrım. Bu özelliklerin tümü, basitçe bir yüzeye batırmaktan ziyade döner bir hareketi işaret ediyor.

Araştırma ayrıca, son derece hassas bir deri kayışın altı bükümünü de tarif ediyor. Araştırmacılar bunun, bir yaylı matkabı çalıştıran yay ipinin kalıntısı olduğunu savunuyor. Yaylı matkap, günümüz el matkabının eski bir eşdeğeri sayılabilir: Bir sapın etrafına sarılmış ip, bir yayla ileri geri hareket ettirilerek sapın hızla dönmesi sağlanıyordu.

Çalışmanın başyazarı Dr. Martin Odler, “Antik Mısırlılar taş tapınakları, boyalı mezarları ve göz kamaştırıcı mücevherleriyle ünlü. Ancak bu başarıların arkasında, arkeolojik kayıtta nadiren korunabilen pratik ve gündelik teknolojiler vardı. Bunlardan en önemlilerinden biri matkap idi. Bununla ahşabı, taşı ve boncukları deliyorlar; mobilya yapımından süs eşyası üretimine kadar pek çok şeyi yapmak mümkün oluyordu.

“Bu yeniden analiz, söz konusu nesnenin bir yaylı matkap olarak kullanıldığına dair güçlü kanıtlar sağladı. Bu da, bız benzeri bir aleti elle itip bükerek kullanmaktan çok daha hızlı ve kontrollü bir delme hareketi üretiyordu. Bu durum, Mısırlı zanaatkârların, en iyi korunmuş bazı matkap setlerinden iki bin yıldan daha uzun süre önce güvenilir döner delme tekniğinde ustalaştığını düşündürüyor.”

Yaylı matkaplar, Mısır tarihinin daha geç dönemlerinden iyi biliniyor. Özellikle MÖ 2. binyılın ortalarından sonlarına tarihlenen Yeni Krallık örnekleri günümüze ulaşmış durumda. Ayrıca günümüz Luksor’un batı yakasında, Teb Nekropolü’ndeki mezarlarda, zanaatkârların boncuk ve ahşapları delerken tasvir edildiği sahneler bulunuyor.

Ekip, taşınabilir X-ışını floresans (pXRF) yöntemiyle yaptığı kimyasal analizde, matkabın sıra dışı bir bakır alaşımından üretildiğini belirledi.

Ortak yazar Jiří Kmošek, “Matkap arsenik ve nikel içeriyor; ayrıca dikkate değer miktarda kurşun ve gümüş de var. Böyle bir bileşim, standart bakıra kıyasla daha sert ve görsel açıdan daha ayırt edici bir metale neden oluyordu. Gümüş ve kurşunun varlığı, bilinçli alaşım tercihlerini ve muhtemelen MÖ 4. binyılda Mısır’ı daha geniş Doğu Akdeniz dünyasına bağlayan malzeme ya da bilgi ağlarını ima ediyor olabilir.”

EgypToolWear projesiyle ilişkili olan bu çalışma, müze koleksiyonlarının hâlâ büyük keşifler sunabildiğini de vurguluyor. Uzun zaman önce kazılmış ve tek satırla tanımlanmış küçük bir nesne, yalnızca erken metal işçiliğini değil, aynı zamanda organik bir malzemenin ender bir izini de koruyor. Üstelik bu iz, aletin gerçekte nasıl kullanıldığına dair doğrudan bir kanıt niteliğinde.

Makale: Odler, M., & Kmošek, J. (2026). The Earliest Metal Drill Of Naqada IID Dating. Egypt and the Levant.