Troya’yı Yeniden Düşünmek: Bir İstikrar ve İş Birliği Hikayesi

Troya denince akla gelen ilk şey epik bir savaş ve yıkım olsa da, kentin asıl mucizesi yüzyıllar süren sessiz barışında saklı.

Binlerce yıl boyunca gelişen, sokakları atölyelerle, pazarlarla ve çocuk kahkahalarıyla şenlenen; ancak bugün sadece tek bir yangın gecesiyle hatırlanan bir kent hayal edin. Burası Troya.

Homeros’un destanları kentin düşüşünü ölümsüzleştirmeden çok önce Troya, hayatın tüm canlılığıyla aktığı bir merkezdi. Çömlekçiler, yerleşimin sınırlarını aşarak geniş ticaret ağlarına ve uzak ufuklara ulaşacak küplere, çömleklere şekil veriyordu. Hareketli atölyelerde tunç aletlerin sesleri çınlıyor, tüccarlar pazar yerinde birbirine sesleniyor, çocuklar güneşle ısınmış patikalarda koşturuyordu. İşte bu, Troya’nın gerçek kalp atışıydı; tarihin tozlu sayfaları arasında unutulmuş asıl hikayeydi.

(İlgili: İngiltere’deki Mozaik, Kayıp Bir Troya Hikayesini Tasvir Ediyor)

Homeros’un MÖ 8. yüzyıl sonlarına tarihlenen epik şiirleri İlyada ve Odysseia, Batı kültürel belleğine silinmez imgeler kazıdı: Çarpışan kahramanlar, devasa bir tahta at ve gece gökyüzünü kızıla boyayan alevler… Ancak bu dramatik son, aslında çok daha uzun ve dikkate değer bir gerçeği perdeliyor: Toplumsal dokunun her hücresine işlemiş, yüzyıllar süren bir iş birliği. Biz buna kısaca “Troya Barışı” diyebiliriz.

Bu seçici bellek sadece Troya’ya özgü değil. Tarih boyunca görkemli çöküşler, geçmişi tahayyül etme biçimimize damgasını vurdu: MS 64’te yanan Roma, MÖ 146’da yerle bir edilen Kartaca veya MS 1521’de düşen Aztek başkenti Tenochtitlán… Ani felaketler canlıdır, sarsıcıdır ve akılda kalır. Öte yandan, istikrarı sürdürmenin o yavaş ve kırılgan çabası çok daha kolay göz ardı edilir.

Sözünü ettiğimiz bu barış, gerilimin veya eşitsizliğin tamamen yokluğu anlamına gelmiyordu. Aksine bu; toplum parçalanmadan sorunları yönetebilme, baskıyı dramatik müdahalelerle değil, rutin iş birliği süreçleriyle absorbe edebilme becerisiydi.

Felaket istikrarı gölgelediğinde

Arkeoloji, genellikle bir şeyler feci şekilde ters gittiğinde en gür sesiyle konuşur. Yangınlar, geçmişi dondurarak korur; kalıntılar, kömürleşmiş parmak izleri gibi toprağa tutunur. Oysa barış, doğası gereği kendisini sabitleyecek tek bir dramatik an bırakmaz; sessizce akar.

Barışın izleri, sıradanlığın içinde varlığını sürdürür: Nesiller boyu adımlarla aşınıp pürüzsüzleşmiş patikalar; on yıllarca onarılmış, yeniden kullanılmış ve elden ele geçmiş kaplar… Bu kapların bazıları, antik dönemdeki tamirlere tanıklık eden perçin deliklerini günümüze kadar taşıyor. İşte bu mütevazı kalıntılar, uzun süreli istikrarın gerçek mimarisini oluşturuyor.

Troya, bu durumun ders kitabı niteliğinde bir örneği. Arkeologlar sahada, bazıları kapsamlı mimari düzenlemelerle ilişkilendirilmiş dokuz ana tabaka (katman) belirlediler. Ancak bu tabakalanma, sanılanın aksine sadece yıkımın kanıtı değildi. Daha ziyade, bir yerleşimin gündelik gerçekliğini yansıtıyordu: İnşa etme, kullanma, bakım, düzleme ve yeniden inşa döngüsü.

Troya’nın arkeolojik kaydı; yüzyıllar süren mimari sürekliliği, istikrarlı kıyı yerleşimini ve Mezopotamya’dan Ege ile Balkanlar’a kadar uzanan geniş ticaret ağlarını belgeliyor. Bu, çatışmadan ziyade bir “bağlantı coğrafyası”. Literatürde tanımlanabilen gerçekten devasa yıkım izleri yalnızca MÖ 2350 dolaylarına tarihleniyor. Daha geniş arkeolojik arka planda bu olay, kentin binlerce yıllık toparlanma ve süreklilik örüntüsü içindeki tekil, nadir görülen ve dramatik bir hadise olarak göze çarpıyor.

İster çatışma, ister toplumsal huzursuzluk veya bir kaza sonucu tetiklenmiş olsun; bu tür krizler günlük hayatın uzun soluklu ritmini sadece kısa bir süreliğine kesintiye uğratır. Bu kırılmalar, ozan Homeros’un efsanevi Troya savaşı öyküsünden bin yıldan fazla zaman önce gerçekleşmişti. Peki, gerçekte bu kenti binlerce yıl boyunca bir arada tutan neydi?

MÖ 3. ve 2. binyıllarda Troya; takas, zanaat uzmanlaşması, ortak maddi gelenekler ve fikirlerin ve malların istikrarlı hareketi yoluyla gelişen, mütevazı ancak bağlantıları son derece güçlü bir kıyı merkeziydi. Tunç Çağı boyunca gelişimin asıl itici gücü haneler, tüccarlar ve zanaatkârlardı. Onların yaşamı mutlak bir koordinasyona ve karşılıklılığa bağlıydı: Su ve tarım arazilerinin yönetilmesi, üretimin organize edilmesi, tunç üretimi için gereken stratejik kaynakların güvence altına alınması ve kıyı boyunca hareket için pazarlık yapmak. Modern terimlerle ifade edecek olursak barış; her gün müzakere edilen, kolektif olarak sürdürülmesi gereken ve asla garanti altında olmayan zorlu bir “mesai” idi.

Krizler ortaya çıktığında topluluk uyum sağladı. İşgücü yeniden organize edildi, kaynaklar yeniden dağıtıldı, rutinler ayarlandı. İstikrar zorla değil, günlük uygulamalara gömülü kolektif problem çözme yoluyla yeniden sağlandı.

Burası bir ütopya değildi. Troya’nın istikrarı; çevresel sınırlar, nüfus baskısı ve kısıtlı kaynaklarla sürekli test ediliyordu. Başarılı bir ticaret sezonu refah getirirken, başarısız bir hasat sistemi hızla zorlayabiliyordu. Buradaki barış anlayışı çatışmayı tamamen ortadan kaldırmak değil, baskıyı çöküş yaşamadan absorbe edebilmekle ilgiliydi.

Arkeolojik olarak bu uzun vadeli denge, bir sebat ve süreklilik olarak görünüyor: Nesiller boyu korunan yerleşim planları, geliştirilip nesilden nesile aktarılan beceriler ve iç kaleden aşağı şehre doğru kademeli olarak genişleyen bir yerleşim dokusu. Bu gelişim fetihlere değil, müzakere ve iş birliğine dayanıyordu. Troya, bize Tunç Çağı’ndaki barışın pratik ve işleyen mekanizmalarını göstermeye devam ediyor.

Savaşı neden hatırlıyoruz?

Hikayeler, rutin olanın dinginliği yerine kopuşların gürültüsünü tercih eder. Homeros’un İlyada’sı hiçbir zaman Tunç Çağı’nı anlatan tarihsel bir rapor değildi; kahramanlık, ahlak, iktidar ve kayıp üzerine kurgulanmış şiirsel bir yansımaydı. Destanın öncesinde ve sonrasında iş birliğiyle geçen o uzun, sessiz yüzyıllar, dramatize edilemeyecek kadar uzak ve bir o kadar incelikliydi.

Modern arkeoloji de başlangıcında sıklıkla aynı anlatısal çekim gücüne kapıldı. Nitekim Troya kazıları, doğrudan efsanevi Troya Savaşı’nın gerçekleştiği o kanlı savaş alanını bulma tutkusuyla başlamıştı. Bilimsel çalışmalar ilerleyip derinleşse de bu epik savaş hikayesi, toplumsal imgelemdeki mutlak hakimiyetini sürdürmeye devam etti. Çünkü savaş, zihnimize net ve çarpıcı bir anlatı sunuyor; barış ise ardında çok katmanlı ve incelenmesi güç bir doku bırakıyor.

Troya’yı barış merceğiyle yeniden incelemek, dikkatimizi yıkım anlarının sarsıcılığından uzaklaştırarak yüzyıllar süren hayranlık uyandırıcı bir sürekliliğe kaydırıyor. Arkeoloji bize; devasa orduları veya yazılı kanunları olmayan toplulukların, gündelik iş birliği pratikleri aracılığıyla toplumsal istikrarı nasıl ustalıkla sürdürdüklerini gösteriyor. Troya’yı asırlar boyu ayakta tutan şey, dahice stratejik hamleler değil; nesiller boyu bir arada yaşamanın getirdiği o sabırlı ve sessiz çabaydı.

Kentin gerçek mucizesi nasıl düştüğü değil, bunca zaman nasıl dayandığıydı. Troya Savaşı’nın o çok sevilen anlatısını bu perspektifle yeniden değerlendirmek; bizlere kalıcı barışın dramatik anlarda değil, sıradan insanların ısrarlı ve yaratıcı çabalarıyla inşa edildiğini hatırlatıyor.

The Conversation. Stephan Blum. 29 Ocak 2026.