2,6 milyon Yıllık Çene Fosili, Hiç Beklenmeyen Bir Yerde Bulundu

İnsanın uzak bir akrabasına ait bir çene fosili, daha önce mümkün olduğu düşünülenin çok daha kuzeyinde keşfedildi.

Bulgular, insan evrimindeki çeşitliliğe dair yeni bilgiler ortaya koyuyor.

Kuzeydoğu Etiyopya’da bulunan 2,6 milyon yıllık bir fosil çenenin parçaları, Afrika’daki erken insan evrimine dair tabloyu değiştirmeye başladı. İki ayak üzerinde yürüyen bir hominin’e ait olan bu çene, bu türün çok daha kuzeye, başka homininlerin zaten yaşadığı bir bölgeye kadar ulaştığını gösteriyor.

Bu eski çene, Paranthropus cinsine ait ve bu cinse ait daha önceki tüm fosillerden 1.000 kilometreden daha kuzeyde bulundu.

Araştırmacılar Nature dergisinde yayımlanan çalışmada, “Bugüne kadar Etiyopya’daki Afar bölgesinde tek bir Paranthropus fosili bile tanımlanmamıştı” diyor. Çalışmanın baş yazarı paleoantropolog Zeresenay Alemseged ise Afar’da “düzineden fazla türe ait yüzlerce hominin fosilinin” bulunduğunu belirterek, “dolayısıyla Paranthropus’un görünürdeki yokluğu paleoantropologlar için dikkat çekici ve şaşırtıcıydı. Bu uzmanların birçoğu, cinsin bu kadar kuzeye hiç gitmediği sonucuna varmıştı” diyor.

(İlgili: Hominin ve Hominid Arasındaki Fark Nedir?)

Paranthropus cinsi, insanlarla uzaktan akraba üç tür içeriyor: Paranthropus robustus, Paranthropus boisei ve Paranthropus aethiopicus. Bunların tümü topluca “iri yapılılar” (robust) olarak biliniyor. Bu türler yaklaşık 2,7 milyon yıl önce dik yürümeye başlamıştı, fakat onları farklı kılan, aşırı büyük diş ve çenelere sahip olmaları. Bu özellikler, bir fosil kafatasına “Fındıkkıran Adam” (Nutcracker Man) lakabının takılmasına yol açmıştı. Paranthropus fosilleri daha önce Güney Etiyopya’dan Güney Afrika’ya uzanan bölgelerde bulunmuş ve 2,8 milyon ile 1,4 milyon yıl öncesi arasına tarihlendirilmişti.

Şaşırtıcı bir bulgu

Ocak 2019’da paleoantropologlar, kuzeydoğu Etiyopya’daki Afar bölgesinde yer alan Mille-Logya sahasında, MLP-3000 olarak adlandırılan kısmi bir alt çene buldu. Yaklaşık 2,6 milyon yıl öncesine tarihlenen bu çene, dişleri ve kemik yapısı Paranthropus cinsinin üyelerine benzeyen yaşlı bir bireye aitti. Paranthropus aethiopicus adlı bir tür daha önce Güney Etiyopya’da bulunmuş olsa da, yeni MLP-3000 çenesi bu cinse ait önceki tüm fosillerden çok daha kuzeyde keşfedildi.

Araştırmacılar, “Afar’da Paranthropus’un keşfi kritik yeni bilgiler sağlıyor” diyor ve bunun, “Australopithecus ve Homo’nun yaptığı gibi, Paranthropus’un da Kuzey Etiyopya’dan Güney Afrika’ya kadar uzanan çeşitli habitat ve bölgelerden yararlanabildiğini” düşündürdüğünü belirtiyor. Bu da, Paranthropus’un “Fındıkkıran Adam” lakabının ima ettiğinden çok daha esnek bir beslenmeye sahip olabileceği; bunun da bu homininlerin geniş bir çevresel koşul yelpazesine yayılıp uyum sağlamasını mümkün kıldığı anlamına geliyor.

Mille-Logya’daki yeni Paranthropus fosili, Afar bölgesinde 2,8 milyon ile 2,5 milyon yıl önce var olduğu bilinen hominin çeşitliliğine üçüncü bir cins daha ekliyor: Australopithecus ve erken Homo’nun yanına Paranthropus da katılmış oldu. Ancak bu türlerin birbirleriyle doğrudan karşılaşıp karşılaşmadığı şimdilik net değil.

Alemseged, “Böyle keşifler, ana hominin grupları arasındaki temel farkların ne olduğu konusunda gözden geçirme, düzeltme ve yeni hipotezler geliştirme açısından gerçekten ilginç soruları tetikliyor” diyor.

Çalışmaya dahil olmayan Missouri Üniversitesi’nden biyolojik antropolog Carol Ward ise eşlik eden bir değerlendirme yazısında, bölgede bulunan hominin türlerinin çeşitliliği düşünüldüğünde “Paranthropus’un 3 milyon ile 2,4 milyon yıl önce Afar’da yaşadığının ortaya çıkmasının özellikle heyecan verici olduğunu” söylüyor.

Ward ayrıca, bugün gezegendeki tüm insanların tek bir tür olmasına rağmen, hominin çeşitliliğinin milyonlarca yıl sürdüğünü ve bu çeşitliliğin, soyu tükenmiş kuzenlerimiz Neandertaller ile Denisovalıların 30.000 yıldan daha uzun bir süre önce ortadan kaybolmasına kadar devam ettiğini belirtiyor.

Ward, “Araştırmacılar artık insanların, diğerlerinden yalıtılmış biçimde modernliğe doğru ilerleyen tek bir tür çizgisinden evrildiği fikrini kabul edemez” diyor.

Live Science. 21 Ocak 2026.

Makale: Alemseged, Z., Spoor, F., Reed, D. et al. (2026). Afar fossil shows broad distribution and versatility of Paranthropus. Nature.